Wat vond een liefhebber als Wolkers van de verfilming van zijn eigen boeken?

Jan Wolkers was een groot filmliefhebber. Wat vond hij van zijn eigen boeken op het witte doek, en van de acteurs die zijn personages vertolkten?

Jan Wolkers met Monique van de Ven en Rutger Hauer in 1972. Beeld ANP

Rond zijn 13de verwisselde Jan Wolkers de kerk voor de bioscoop. Adieu Genesis, hallo Johnny Weissmuller, zoon van Lord Greystoke: Tarzan. Binnen het streng calvinistische milieu waarin Wolkers opgroeide heerste de overtuiging dat bioscoopbezoek gelijkstond aan een rendez-vous met de vorst der duisternis. Voor een jonge jongen geen betere aanbeveling denkbaar, natuurlijk.

In zijn verzamelde essays en ook in zijn romans getuigt Wolkers vaak van zijn filmliefde. Neem dit citaat uit De walgvogel (1974), in dat onnavolgbare idiolect. Het is direct na de oorlog, en als een soort Marshallplan wordt Hollywood ingezet bij de denazificatie van Europa.

'De yankee-droomfabriek was niet achtergebleven bij de fabricage van blikken meat and vegetables en pakken eigeelpoeder en biscuitjes. Niet bij brood alleen! Het Amerikaanse leger sleurde kilometerslange serpentines van celluloid achter zich aan met alle mooie meiden erop die ze in die vijf jaar oorlog voor ons opgespaard hadden. (...) Dreams that money can buy!'

Toen hij eenmaal als schrijver was gearriveerd, kwamen de producers en regisseurs ook achter hem aan. Als eerste verscheen Paul Verhoeven aan de deur van Wolkers' atelier aan de Zomerdijkstraat 22 in Amsterdam. Dat was in 1967, en in de ogen van de aankomend cineast was de bohemien Wolkers alles wat de bourgeois Verhoeven niet was. 'Een robuuste man met stijl. Hij blies mij totaal van de kaart. Ik heb me jarenlang tobberig afgevraagd of ik wel ooit zijn niveau kon bereiken in mijn eigen werk. Street dancing instead of classical - géén kunstzinnig verwoorde fantasie, maar de expliciete werkelijkheid.'

Wat Verhoeven had meegebracht was zijn scenario voor een korte film die hij naar het verhaal Serpentina's petticoat wilde draaien. Wolkers, die Verhoevens studentenfilm Eén hagedis teveel (1960) wel waardeerde, liet zijn oog over de pagina's gaan. Zijn conclusie: dit waren eerder Verhoevens eigen oorlogsherinneringen dan die van de schrijver.

Drie jaar later verscheen de filmmaker opnieuw in het atelier. Dit keer droeg hij een exemplaar van Wolkers' succesroman Turks fruit (1969) onder zijn arm. Wijs geworden door de eerdere ervaring vroegen Verhoeven en beoogd producent Gijs Versluys of Jan wellicht zelf het scenario zou willen schrijven. Begeesterd ging Wolkers aan het werk; hij draaide een volle rol vers papier in zijn schrijfmachine. Na 24 uur hameren moest hij mismoedig concluderen: 'Luister jongens, dit kan écht niet!' en begon de vellen woest te verscheuren, terwijl de filmmakers de snippers probeerden veilig te stellen.

Het zou duren tot een derde bezoek, in de winter van 1971, voordat Wolkers akkoord ging met een verfilming. Verhoeven zou Turks fruit regisseren, naar een scenario van Gerard Soeteman. Monique van de Ven werd gecast als Olga en Rutger Hauer als Eric, het gedoemde liefdeskoppel. Om het verschil tussen roman en film aan te geven veranderde Turks fruit in Turks Fruit.

'Ik heb altijd gezegd: voor 75 procent een meesterwerk', zei de schrijver later. 'Veel beter dan zijn tijdgenoot Last Tango in Paris bijvoorbeeld, met Marlon Brando in zijn laffe lange onderbroek. Rutger Hauer had gewoon een lekkere vlezige kont, die best gezien mocht worden.' Dat Jan de Bont tijdens het draaien verliefd was geworden op Van de Ven had de schrijver niet verbaasd, want wat had hij haar met liefde door de camera getekend. 'Maar wat ook zo goed is, is dat Jan ook van Rutger een held heeft gemaakt. Rutger kan er namelijk ook een beetje als een ei uitzien, een beetje soft. Weet je hoe dat komt? Door zijn kin. Als je hem op een bepaalde manier van onderen filmt, dan zit je als kijker opeens met een lege dop. Maar in Turks Fruit blijft hij altijd charismatisch, hè?'

Speciale vermelding verdiende Wim van den Brink als Olga's (seniele) vader, die van 'tieten-kont-tieten-kont' op de Radetzkymars in zijn rolstoel. 'Ik vond Leen Jongewaard als oom Louis in Theo van Goghs verfilming van Terug naar Oegstgeest ook heel goed, maar Wim van den Brink blijft voor mij het warmste personage uit alle, nou ja, Wolkersfilms hè?'

Wanneer je dan zo een dag over film had zitten praten (ten behoeve van mijn biografie over Paul Verhoeven) dan gingen in Villa Pomona op Texel opeens de gordijnen dicht. De champagne en huisgemaakte ganzenleverpaté moesten aan de kant, de roodpluchen klapstoeltjes werden voor de televisie klaargezet. Rituelen van een eredienst, op het programma: Hitchcocks I Confess, met de geloofsworsteling van priester Montgomery Clift. Wolkers had 'm al gauw een keertje of honderd gezien, maar na elke vertoning was toch weer de kleenex nodig. Groot filmfan, Jan Wolkers.


De hele Jan Wolkers

'Lieve opa Wolkers' blijkt ook een agressieve testosteronbom
Donderdag is het precies 10 jaar geleden dat Jan Wolkers overleed. De Volkskrant viert de schrijver en beeldhouwer. Onno Blom kreeg met het schrijven van Wolkers' biografie de opdracht van zijn leven.

De smerigste citaten van Wolkers volgens de Volkskrantredactie
Donderdag is het tien jaar geleden dat schrijver en beeldhouwer Jan Wolkers overleed. De Volkskrant selecteerde het smerigste uit zijn werk.

Met Nooit meer Auschwitz revancheerde Wolkers zich als woeste kunstenaar
Jan Wolkers tekende in de oorlogsjaren met een woeste eigenzinnigheid, die hij later kwijtraakte. Maar toen kwam het Wertheimparkmonument.

Wolkers' ik-personen zijn wreed én teder, hebben een grote mond en een bang hart
Je kon iets van seks opsteken voordat je eraan deed. Wolkers bracht de literatuur naar de mensen. Maar hoe goed was Wolkers nou echt?

Wolkers bevrijdende kracht drong met Turks Fruit eindelijk door
In protestantse gezinnen, zoals dat van Bert Wagendorp, hakte Turks Fruit erin. De jeugd kreeg er geen genoeg van, ouders stonden machteloos. En er was geen weg terug. Een ode aan een taboedoorbrekend boek.

'Jan Wolkers en ik zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden geraakt in de verbeelding'
Ze zagen elkaar nauwelijks, maar Jan Wolkers en acteur Rutger Hauer waren sinds Turks Fruit 'onverbrekelijk met elkaar verbonden'. Hauer legt uit waarom.

Wolkers beeld John Coltrane (Boy Edgar Prijs) blijkt al 54 jaar onverwoestbaar
Verdronken, begraven, goud gespoten, als kerststukje en vergeten. Hoe hard de winnaars het ook hebben geprobeerd, de door Wolkers vervaardigde trofee John Coltrane blijkt onverwoestbaar.

Beeld Max Kisman / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden