voorbeschouwing vscd-cabaretprijzen

Wat vinden cabaretiers zelf van de ‘je mag ook níks meer zeggen tegenwoordig’-zaak?

Beeld Martyn F Overweel

Is de witte man uitgepraat? Zijn we politiek correct of niet? Maandag worden de cabaretprijzen uitgereikt, de Volkskrant peilt alvast de stemming.

Het leek De Wereld Draait Door vorige week een goed idee Youp van ’t Hek uit te nodigen voor een gesprek over ‘de veranderende grenzen van humor’. Aanleiding: rumoer over de onlangs op Netflix verschenen comedyspecial van Dave Chappelle, Sticks & Stones, vol grappen die niet meer zouden passen in deze tijd.

Het ging Van ’t Hek eigenlijk te vaak over de grenzen van de grap, zei hij, ‘want een grap is gewoon een grap’. In de voorstelling waarmee hij op tournee is, Met de kennis van nu, haalt hij uit naar de mensen die hem aanvielen omdat hij weigert zijn stokpaardje ‘pisnicht’ op stal te zetten. Bakfietsgemodder, gemuts, niet zo zwaar aan de dingen tillen – nee, héél benieuwd naar zijn kijk op de ‘Je mag ook níks meer zeggen tegenwoordig’-zaak kan niemand meer zijn geweest.

Terwijl er genoeg interessants te zeggen valt over het onderwerp, en gezegd is, óók door cabaretiers die geen pisnicht-affaire achter zich aanslepen. De discussie wordt onder Amerikaanse stand-upcomedians nog net drie tandjes feller gevoerd. Maar ook het Nederlandse cabaret weet wel raad met ‘dat wat niet meer mag’, getuige het afgelopen theaterseizoen en de kanshebbers op de ­cabaretprijzen Poelifinario en Neerlands Hoop, die maandag worden uitgereikt in Den Haag (zie kader).

Wat opvalt, is dat cabaretiers grote woorden niet uit de weg gaan om de huidige tijd te duiden. Peter Pannekoek (kanshebber voor talentprijs Neerlands Hoop) spreekt in zijn tweede voorstelling Later was alles beter over een oude en een nieuwe tijd: het tijdperk van ‘de vrouw’ is aanstaande, nu leven we in een ‘tussentijd’. Theo Maassen noemde zijn tiende show zelfs Situatie gewijzigd, ‘de laatste stuiptrekking van een witte heteroseksuele man van middelbare leeftijd’.

En de rest is onzin, de voor de Poelifinario genomineerde voorstelling van kleinkunstzanger Theo Nijland, krijgt een intrigerend sciencefictionrandje doordat hij de kwesties van nu beziet vanuit een nabije toekomst. ‘Iedereen heeft lange tenen / Iedereen is maf / De humor is totaal verdwenen / De sjeu is er vanaf’ zingt Nijland in het lied ‘Toen ik nog niet beveiligd werd’. Hij moppert er vrolijk op los, maar Nijland is creatief genoeg om niet te blijven steken in een voorspelbaar ‘vroeger was alles beter’-verhaal.

Ook De Partizanen, het duo Thomas Gast en Merijn Scholten, gebruiken de tijdmachinetruc. In hun absurdistische sketchvoorstelling Het leven an sich is de rode draad een aflevering van Zomergasten in 2040, het jaar waarin Nederland voor een groot deel onder water is komen te staan en de theaters van weleer zijn vervangen door Apple Stores.

Het interview wordt steeds onderbroken door fantastisch vindingrijke sketches, waarin De Partizanen alle thema’s van dit moment de revue laten passeren: van een seksist die niet serieus wordt genomen omdat hij een ‘wijvenstem’ heeft, via debatterende politici die elkaar eindeloos via oneliners verwijten dat het te weinig om de inhoud gaat tot een klant die bij bakker blijft zeuren om ‘het verhaal’ achter zijn volkorenbrood. Merkwaardig genoeg werden De Partizanen gepasseerd door de cabaretjury, terwijl ze met Het leven an sich de ultieme tijdgeestconference afleverden.

Vrijplaats voor de geest

Zeker zo raak is het punt dat Micha Wertheim maakt in zijn duizelingwekkende voorstelling Micha Wertheim: voor alle duidelijkheid: alle kennis die de moderne mens inmiddels tot zijn beschikking heeft kan zomaar een muur worden die ons vrije zicht belemmert. Het is volgens hem belangrijk dat we ons kunnen vergissen, dat we zoekende mogen zijn, de kans krijgen om te verdwalen en om grenzen te verkennen. Als vrijplaats voor de geest is het theater de uitgelezen plek waar dat nog kan.

Zorgen om het klimaat en een keur aan eigentijdse schaamten (roken, vliegen, vlees eten) kwamen dit theaterseizoen veel terug. Lenette van Dongen haalt in Paradijskleier bijvoorbeeld herinneringen op aan de tijd toen je nog rokende huisartsen had, en schetst een geestig beeld op het treinstation van de toekomst: op de plekken waar je vroeger mocht roken, mag je nu alleen nog chocola eten. Katinka Polderman buigt zich in Polderman draagt een steentje bij over dierenleed en zingt een smartlap over een varkentje uit de bio-industrie. Louise Korthals verbindt in Alles is er haar eigen moederschap met de toekomst van Moeder Aarde.

Over de ergernis die types met een honderd procent cultureel correcte mening kunnen opwekken zong Arjen Lubach dan weer een liedje, in zijn vermakelijke solovoorstelling Arjen Lubach Live!: ‘Woke’.

Het explicietst, qua ‘je mag ook níks meer zeggen tegenwoordig’, is Theo Maassen. Moet hij als witte heteroseksuele man van middelbare leeftijd zijn bek houden? In de uitverkochte zalen die hij aandoet bewijst hij elke grap te kunnen maken. Er zitten fans die overal om  moeten lachen, maar tot zijn publiek behoren vast ook mensen die zich ongemakkelijk voelen bij het sluitstuk van de voorstelling. Die eindigt met een toespraak waarin Maassen alle goede dingen die de witte man voor de wereld heeft gedaan opsomt, een toespraak die dus direct gevolgd wordt door applaus.

Is het zijn intentie dat ongemak voelbaar te maken? Speelt Maassen een primitief prototype van de boze witte man in de slachtofferrol teneinde zijn publiek in verwarring te brengen? Wilde hij ‘gewoon’ laten zien hoe belangrijk het is om politiek incorrecte grappen te blijven maken?

Kritiek

Recensenten van alle kranten, behalve het AD, waren kritisch - de twee sterren van Trouw heeft Maassen prominent op zijn site gezet, met de quote ‘Seksistische en racistische grappen’. Geen cabaretier meent alles wat-ie zegt, daar mag je rustig van uitgaan, maar hier was misschien meer ironische distantie en een duidelijkere richting nodig om de persoonlijke worsteling en het engagement van de komiek te scheiden van zijn onderbuikspreekact.

De Amerikaanse komiek Sarah Silverman sprak zich deze maand in een interview uit over het tumult rondom de Netflix-special van Dave Chappelle. ‘Er zaten dingen in die ik leuk vond en dingen die ik niet leuk vond’, zei ze. ‘Maar is er één special geweest die je goed vond, en waarmee je het over de hele linie eens was? Dat is comedy: je overschrijdt grenzen. Je zegt dingen die je misschien niet eens gelooft tegen de tijd dat ze uitkomen. Je verandert altijd. Het is kunst. Het is geen politiek.’

De Videoland-serie Random Shit dreef het grenzen van de grap-debat dit voorjaar op de spits. In Random Shit mag comedy- en tv-ster Henry van Loon zijn eigen Videoland-serie verzinnen. Elke aflevering is de pitch van een idee, en bijna elk idee wordt door Videoland-directeur Gerard afgewezen. Te plat, te grof, te onsmakelijk, te pretentieus, te moreel verwerpelijk.

‘Nee nee nee!’, roept Gerard verbijsterd uit na het zien van ‘Wie dit kijkt heeft aids’, vol verschrikkelijke gayclichés. Tegen Henry van Loon: ‘Wat denk je zelf? Dit is toch gewoon ontzettend eh… generaliserend?’
Van Loon: ‘Nou ja, ik denk eerder karikaturaal en politiek incorrect.’
Gerard: ‘Jij mag dat soort grappen helemaal niet maken, trouwens. Je bent zelf hartstikke hetero.’
Van Loon: ‘Dan zou jij er om precies dezelfde reden niet over mogen oordelen!’

Zie Random Shit als een uitnodigend metahumorexperiment vol harde grappen waarover soms wordt gezegd dat ze niet meer kunnen worden gemaakt. Wat kan door voor leuk en wat niet (meer)? Kijk maar even waar je grens ligt, kijker! En omarm het risico van het vak dat toestaat humor te puren uit álle gevoeligheden van deze tijd en grenzen te overschrijden, om soms op te botsen tegen een werkelijkheid die de donkerste krochten van de fantasie voorbij is: een uitgekauwde grap die door de tijdsgeest is ingehaald, wordt recht in zijn gerimpelde gezicht uitgelachen.

Maandag 30 september worden de VSCD-cabaretprijzen uitgereikt in Diligentia, Den Haag. Een voorspelling door Volkskrant-recensenten Gidi Heesakkers en Joris Henquet.

Poelifinario ‘entertainment’

Genomineerden:
Lenette van Dongen - Paradijskleier (recensie)
Vrijdag en Sandifort - Voorlopig voor altijd (recensie)

Favoriet voor de winst: Vrijdag en Sandifort – Voorlopig voor altijd
Had ook een nominatie verdiend: Martijn Koning – Koning van de dieren (recensie)

Poelifinario ‘kleinkunst’

Genomineerden:
Theo Nijland - En de rest is onzin (recensie)
Peter van Rooijen - Liefde, dood & zwaartekracht (recensie)

Favoriet voor de winst: Peter van Rooijen - Liefde, dood & zwaartekracht
Had ook een nominatie verdiend: Thomas Acda - Motel (recensie)

Poelifinario ‘engagement’

Genomineerden:
Jan Beuving - Rotatie (recensie)
Claudia de Breij - #NU (recensie)
Pieter Derks - Voor wat het waard is (recensie)
Louise Korthals - Alles is er (recensie)

Favoriet voor de winst: Louise Korthals – Alles is er
Had ook een nominatie verdiend: De Partizanen (Thomas Gast en Merijn Scholten) – Het leven an sich (recensie)

Neerlands Hoop

Genomineerden:
Anne Neuteboom - Kijk haar gaan (recensie)
Peter Pannekoek - Later was alles beter (recensie)
Alex Ploeg - Ultimatum (recensie)

Favoriet voor de winst: Peter Pannekoek – Later was alles beter

Cabaretfestival Peper

De cabaretprijzen Poelifinario en Neerlands Hoop worden voor de vierde keer uitgereikt in Den Haag. Dit jaar plakt theater Diligentia er ook een nieuw festival, Peper, aan vast. Het hele weekend zijn er cabareteske activiteiten in Den Haag, zoals live interviews van Pepijn Schoneveld (podcast PEPTalk) met Claudia de Breij en Viggo Waas. Absurdisten Ronald Snijders en Pieter Jouke houden een ‘verwarrende talkshow’ in het museum Escher in Het Paleis. Tex de Wit presenteert een Cabaret Pubquiz en zondagmiddag houdt Freek de Jonge een preek in de Haagse Kloosterkerk.

Homograppen doen het onverminderd goed in cabaretland. Wat zegt dat?

De cabaretier met grappen over homo’s en kontneuken heeft de lachers op zijn hand. Waarom is de homograp zo’n constante in stand-up comedy, vraagt cabaretrecensent Gidi Heesakkers zich af in deze beschouwing, en evolueert-ie nog een beetje? 

Is Dave Chappelle echt te politiek incorrect of trapt de entertainmentwereld in zijn val?

Stand-upcomedian Dave Chappelle zag al aankomen dat hij onder vuur zou komen te liggen voor de politiek incorrecte grappen uit zijn special Sticks & Stones, schrijft Joris Henquet. Dat gebeurde eind augustus ook, zodra Netflix de show uitbracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden