Wat U2's Joshua Tree zo goed maakt

Blues, gospel, soul, rock-'n-roll en pop: alles kwam dertig jaar geleden samen op U2's legendarische album The Joshua Tree. De Volkskrant ontleedt het monument.

De hoes van The Joshua Tree. Vanaf links: Larry Mullen Jr., Bono, Adam Clayton en The Edge.Beeld Anton Corbijn

Vandaag precies dertig jaar geleden, op 9 maart 1987, bracht de Ierse band U2 hun vijfde album uit, The Joshua Tree. Het werd behalve hun succesvolste ook hun beste plaat. Op The Joshua Tree worden alle individuele kwaliteiten van Bono (zang), The Edge (gitaar), Adam Clayton (bas) en Larry Mullen Jr. (drums) voor het eerst volledig uitgebuit. Een plaat waarop alle elementen die eerder werk al onderscheidend maakten, samengevoegd nog iets veel groters vormen. The Joshua Tree was wat Dark Side of the Moon (1973) was voor Pink Floyd, Purple Rain (1984) voor Prince en tien jaar later OK Computer voor Radiohead. Hier was een al grote band getransformeerd tot eentje met een superstatus dankzij een meesterwerk dat niet alleen een ijkpunt werd in de carrière van U2 zelf, maar ook in de popmuziek van die tijd.

Abstracte texturen

De expressieve zang van Bono, het lyrische, nooit in clichésolo's vervallende gitaargeluid van The Edge en het altijd even stevige en soepele ritmische fundament, gelegd door bas en drums: het vormde nog altijd de basis voor de U2-sound.

Maar op The Joshua Tree leek het in elk nummer alsof alle afzonderlijke instrumenten en zang waren samengevloeid. Elk liedje kende een ander tempo, sfeer en dynamiek en toch hoorde je vanaf de eerste tonen: dit is U2. Verantwoordelijk voor het brede, cinematografische geluid waarin nummers als Where The Streets Have No Name en With or Without You was gegoten, waren Brian Eno en Daniel Lanois. Eno was door de band ook al gevraagd voor de vorige plaat, The Unforgettable Fire (1984). De gewezen toetsenist van Roxy Music en uitvinder van de ambientmuziek had als producer van David Bowie en Talking Heads zijn sporen verdiend. En U2 wilde na drie nogal rechttoe-rechtaan gitaarrockplaten wat meer abstracte texturen in hun muziek verwerken.

De albumhoes van The Joshue Tree van U2.Beeld Brett Jordan/Creative Commons

Theatrale schreeuwer

Brian Eno moest overgehaald worden. Hij zei ja, onder voorwaarde dat zijn protegé Daniel Lanois, een door hem ontdekte Canadese muzikale alleskunner, mocht meehelpen.

De brede, elektronische sound van het door hen geproduceerde album The Unforgettable Fire was geweldig, maar het ontbrak de plaat aan genoeg sterke songs. Dat moest op The Joshua Tree worden goedgemaakt, wist Bono. 'Ik was eigenlijk geen schrijver, maar een schilder, een theatrale schreeuwer', zei hij in 2006 in het boek U2 By U2. 'Met Joshua Tree besloot ik maar eens wat teksten te gaan schrijven.' Van grote invloed op dit inzicht was de Amerikaanse literatuur. Bono verslond de boeken van Norman Mailer, Truman Capote, Flannery O'Connor en Raymond Carver. Het goede en het slechte van de VS.

De hoes

Minstens zo beroemd als de plaat zelf is de hoesfotografie van Anton Corbijn in de Californische woestijn. Voorop staat de band gefotografeerd bij Zabriskie Point (bekend van Antonioni's gelijknamige film uit 1970). Binnenin zien we een joshua tree. Corbijn vertelde Bono over deze benaming van de yucca-boom. Bono hoorde er meteen de juiste titel in voor het nieuwe album. Het was even zoeken naar een losstaande boom in Death Valley. Corbijn was nog niet gewend aan zijn nieuwe panoramische lens. De boom is scherp, de band net niet en linksonder zien we een deel van zijn camerakoffer.

Vooruitkijken

Tijdens de lange tochten over de kale vlakten van het Amerikaanse midwesten, die de band na het album The Unforgettable Fire maakten, kreeg de band ook nieuwe inzichten over de muziek. Onderweg luisterde U2 naar radiostations waar oude country (Hank Williams) en blues (Howlin' Wolf) werd gedraaid. Dat was voor de band een nieuwe ervaring. U2 was opgegroeid met punk van de Sex Pistols en The Clash en groot geworden in de postpunkjaren, toen ze fans werden van Joy Division, Kraftwerk en newwavebands.

Vooruitkijken was toen het devies. Er werd alleen geluisterd naar nieuwe muziek, het verleden deed er niet meer toe. Blues was voor jonge ambitieuze muzikanten een vies woord, zei Bono later. Slome muziek gespeeld door luie grijze mannen in stoffige kroegen. Daaraan wilde U2 juist ontsnappen. Maar dankzij de Amerikaanse radio, en Keith Richards, die de band overlaadde met klassieke bluesplaten, raakte U2 midden jaren tachtig in de ban van blues.

De Joshua Tree.

Liefde en vrees

Het was de nieuwe liefde voor de Amerikaanse cultuur die Bono wilde beschrijven en verklanken op het album dat uiteindelijk The Joshua Tree zou gaan heten. Tegelijkertijd ontwikkelde hij een grote weerzin en zelfs angst voor voor de conservatieve koers van het Reaganbewind. Bono had gezien wat interventies in Midden-Amerika voor de bevolking hadden betekend en schreef over Ronald Reagan in een nummer als Bullet the Blue Sky: 'His face red/like a rose on a thorn bush/like all the colors of a royal flush/and he is peeling of those dollar bills.'

Liefde en vrees voor Amerika, dat was het thema van het nieuwe album, waarvoor Bono de werktitel The 2 Americas had bedacht. Het filmische karakter van de immense kale landschappen, die voor hem de spirituele leegte van het land uitdrukten, moest door de band worden verklankt.

Blues, gospel, soul, rock-'n-roll en pop: alles kwam samen op The Joshua Tree. Elk liedje een andere sfeer. De elektronische klanktapijten die Brian Eno over het ratelende slaggitaargeluid van het openingsnummer Where The Streets Have No Name drapeerde, zet op het album meteen de toon. In elk nummer ontstaat een bijzondere spanning tussen Bono's expressieve zang en het gelaagde gitaargeluid van The Edge enerzijds en de atmosferische elektronische klanken van Eno en Lanois anderzijds.

Hemelbestormende mainstreamrock

Het absorberen van de Amerikaanse literatuur en rootsmuziek had U2 niet alleen nieuwe inzichten gegeven, ze brachten die op The Joshua Tree meteen meesterlijk in praktijk. Vergelijk het album met andere rockplaten uit de jaren tachtig en je verbaast je over het volledig ontbreken van lelijke syndrums die in dat decennium zo in zwang waren.

Het album stond als een boom in een verdroogd landschap, zo kun je de rockmuziek van 1987 zien. Waar elke grote band en muzikant van toen (Rolling Stones, Bob Dylan, David Bowie, Lou Reed) muzikaal de weg kwijt leek en hun slechtste werk ooit maakte en waar generatiegenoten van U2 (Echo & The Bunnymen, The Smiths) het bijltje erbij neergooiden, was alleen U2 bij machte hemelbestormende mainstreamrock te maken. Alleen Prince kon zich, met Sign O' The Times, in vernieuwingsdrang en zeggingskracht met U2 meten.

De bijzondere status van The Joshua Tree wordt door de band zelf onderstreept. Deze zomer trekt The Joshua Tree Tour 2017 drie maanden lang langs de grootste stadions van Europa en Noord-Amerika. De release van het al opgenomen nieuwe album Songs of Experience is uitgesteld. Volgens de band hebben dit uitstel en de nieuwe tournee alles te maken met president Trump. De band voelt eenzelfde dubbele houding ten opzichte van Amerika als destijds: liefde gekoppeld aan vrees. En die angst hoopt U2 met de tour te bezweren.

U2, The Joshua Tree Tour 2017, 29 en 30/7 Amsterdam Arena.

Where The Streets Have No Name

Het beroemdste maar ook lastigst tot stand gekomen liedje. Het kostte veel tijd om de drumpartijen goed in balans te krijgen met de drievoudige gitaarriffs van The Edge. Producer Brian Eno stond op het punt de opgenomen partijen te wissen en de band opnieuw te laten beginnen.

I Still Haven't Found What I'm Looking For

Het begon als een jam, maar het liedje kreeg in de studio de allure van een gospelsong. Aanvankelijk vond The Edge het liedje een 'slechte reggaeversie van Survivors hit Eye of the Tiger'. De manier waarop Bono er zijn melodisch sterke zanglijnen overheen legde, ervoer hij als een van de 'handvol momenten dat er creatieve elektriciteit in de lucht hing'. (The Edge in het boek U2 By U2 uit 2006).

With or Without You

De synergie tussen Brian Eno en Daniel Lanois enerzijds en de band anderzijds, komt het best tot uiting in dit liedje. De zoemende, licht dreigende synths en het ontbreken van een duidelijk refrein geven het liedje een bijzondere sfeer. Maar wat het nummer echt afmaakt, is de infinite guitar, die The Edge inzet. Daarmee kon hij de noten eindeloos aanhouden.

Bullet the Blue Sky

Een aanklacht tegen het buitenlandbeleid van de VS. Het is al decennialang een van de hardste nummers op de setlist van U2, vooral dankzij de furieuze gitaarpartijen van The Edge. Dat de solo van The Edge steeds gemener wordt, heeft alles te maken met de oorlogsfoto's die Bono hem tijdens het spelen onder ogen bracht.

Running to Stand Still

Een teder liedje over heroïneverslaving, toen een groot probleem in de buurt waar de vier bandleden opgroeiden. De akoestische slidegitaar in het intro ademt hetzelfde desolate gevoel als die van Ry Cooder in Wim Wenders' Paris, Texas.

Red Hill Mining Town

Dit is het eerste nummer van kant 2 en het enige nummer dat U2 nooit live heeft gespeeld. Het gaat over de Britse mijnstakingen in 1984/85. Niemand was blij met de bestaande versie. Vreemd. Het midtempo-liedje ontvouwt zich als een wonderschone ballad, die Bono alle ruimte geeft te gloriëren.

In God's Country

Een van de meer eenduidige liedjes. Volgens The Edge gemaakt op bestelling omdat ze 'gewoon een uptempo-liedje nodig hadden. Een luchtig, lucide popnummer met twee refreintjes in elk een ander akkoord.

Trip Through Your Wires

Dit liedje begint met Bono op mondharmonica. Het is het meest losse, speelse nummer op de plaat. De blues ontvouwt zich langzaam als een meerstemmig popliedje met een gospeltintje.

One Tree Hill

Een even klein als ontroerend liedje ter nagedachtenis van bandroadie en Bono's vriend, Greg Carroll. Hij verongelukte in 1986. Centraal staat de elegant lyrische gitaar van The Edge. Even ontroerend is Bono's emotioneel geladen zang.

Exit

De tekst is geïnspireerd op Norman Mailers boek The Executioner's Song. Muzikaal roept de gejaagdheid en de schokkerige zang van Bono herinneringen op aan Siouxsie & The Banshees; destijds een belangrijke inspiratiebron.

Mothers Of The Disappeared

Bono sprak in El Salvador met de moeders van verdwenen kinderen en schreef dit eerbetoon dat iets angstaanjagends heeft. Je voelt de dreiging van het vuurpeloton bijna, zo onheilspellend is het arrangement. Zo optimistisch als het album begon, zo gitzwart besluit het.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden