Verf & film

Wat ‘The Elephant Man’ van David Lynch en een zelfportret van Francis Bacon met elkaar gemeen hebben

Floortje Smit en Wieteke van Zeil vertellen het verhaal van filmscènes die direct op een schilderij zijn ­geïnspireerd. Deze week: hoe regisseur David Lynch zijn diepe liefde voor het werk van kunstenaar Francis Bacon betoonde.

Floortje Smit en Wieteke van Zeil
Links: zelfportret (1969) door Francis Bacon. Rechts: John Hurt in ‘The Elephant Man’ (1980). Beeld © Estate of Francis Bacon, c/o Pictoright Amsterdam, 2022 & Film-beeld
Links: zelfportret (1969) door Francis Bacon. Rechts: John Hurt in ‘The Elephant Man’ (1980).Beeld © Estate of Francis Bacon, c/o Pictoright Amsterdam, 2022 & Film-beeld

Hij was de pièce de résistance van de rondreizende freakshow. Na de vrouw met de baard en de foetus met de slangenkop op sterk water weet Joseph Merrick met zijn misvormde gezicht en lijf iedereen pas écht de stuipen op het lijf te jagen. Aan het begin van de film The Elephant Man (1980), gebaseerd op het leven van Merrick, verlaat een bezoeker zelfs huilend de zaal. Te erg.

Een ‘visuele schok’ teweegbrengen – dat was ook wat kunstenaar Francis Bacon wilde, vertelde hij ooit in een televisieprogramma. Hij deed dat via angstaanjagende vervormingen van de werkelijkheid. Regisseur David Lynch was toen hij zijn Oscarwinnende film maakte al bijna vijftien jaar in de ban van de schilder. In een openbaar interview dat op YouTube staat, probeert hij uit te leggen wat er precies gebeurde toen hij zijn werk voor het eerst zag, in 1966. ‘Thrilling’, noemt hij het, een woord dat zich maar moeilijk laat vertalen. ‘Het raakte tegelijkertijd mijn hoofd en mijn hart. Een schitterende storm was het: een diepe liefde overspoelde me, en een golf van opwinding trok door mijn brein.’

John Hurt in ‘The Elephant Man’ (1980). Beeld Filmstill
John Hurt in ‘The Elephant Man’ (1980).Beeld Filmstill

Lynch’ werk, ook angstaanjagend en surrealistisch, zit vol met eerbetonen aan Bacon. De monsterlijke baby uit zijn debuut Eraserhead (1977) doet denken aan een figuur uit Three Studies for Figures at the Base of a Crucifixion (1944). De dansende ‘Man from Another Place’ en de Red Room uit Twin Peaks (1990), een shot van Agent Cooper in een soort glazen kast – voor de Bacon-kenner zijn de referenties zijn onmiskenbaar.

The Elephant Man lijkt enorm op een zelfportret van Bacon uit 1969. Beide gezichten zien eruit alsof ze gekleid zijn en expres verdraaid, waarbij de linkerkant wat naar beneden hangt. De getroebleerde Bacon had een hekel aan zijn eigen gezicht, zei hij, omdat het hem aan ‘pudding’ deed denken. Dat hij zichzelf toch schilderde, was omdat zijn vrienden ‘stierven als vliegen’ en hij daardoor geen modellen meer had. Zelfhaat in zachtblauw, verdriet dat schuilt onder de vervorming – via het groteske legt hij zijn innerlijke werkelijkheid bloot.

Het punt van The Elephant Man is precies andersom: Merricks monstrueuze uiterlijk, zo moeten de mensen om hem heen leren, is níét een weerspiegeling van wie hij is. De kijker weet dat meteen al omdat Lynch juist weigert te shockeren met dat gezicht. Hij laat eerst Merricks contouren zien in de schaduw, dan in tegenlicht; vervolgens blijft zijn gezicht verstopt onder een jutezak. Tegen de tijd dat je het eindelijk ziet, in zijn volle vervreemdende glorie, heeft Lynch hem al neergezet als deerniswekkend figuur. Meer dan de uitstulpingen vallen op dat moment de ogen op, die angstig heen en weer flitsen.

Francis Bacon: Self Portrait (1969). Beeld © Estate of Francis Bacon, c/o Pictoright Amsterdam, 2022
Francis Bacon: Self Portrait (1969).Beeld © Estate of Francis Bacon, c/o Pictoright Amsterdam, 2022

Kijk van de Merrick in de film naar Bacons zelfportret en weer terug en het lijkt een opzettelijke referentie. Toch is dat niet zo. Het uiterlijk van Merrick is gebaseerd op een gipsen afgietsel dat ooit gemaakt is van de echte Elephant Man. Bacon komt in dit officiële verhaal niet voor.

Maar toch. Kunst en het gevoel dat het oproept, kan zich onder de huid nestelen – zeker dat werk van Bacon. Als zijn oeuvre zich in het hart van Lynch heeft genesteld, kan het geen toeval zijn dat de regisseur hier – intuïtief – hetzelfde neerzet via een misvormd gezicht. Het menselijke van het monster. Het monsterlijke van de mens.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden