ANALYSE

Wat politici dragen doet ertoe, al zullen ze er nooit veel over zeggen

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

Kleding maakt de man (m/v) maar breekt de politicus die er onzorgvuldig mee omspringt. Aan de vooravond van de verkiezingen duikt de Volkskrant diep en kritisch in de garderobe van zeven lijsttrekkers – met glansrollen voor de sneaker en de coltrui.

Intrigerende zin uit het boek Mark Rutte van Petra de Koning: ‘Er was een plan om zijn imago te veranderen dat in kleine kring ‘Van stuiterbal tot staatsman’ werd genoemd.’ Dat plan kwam erop neer dat alles aan Rutte wat te studentikoos, te springerig of anderszins ongewenst was, werd aangepast. Hij kreeg een nieuwe bril, de moedervlekken op zijn wang werden verwijderd, hij dankte zijn geruite staatssecretarisbloesjes af en stapte over op maatpakken van het Napolitaanse merk Cesare Attolini. Die moeite werd beloond: de stuiterbal werd in 2010 minister-president, en stond in 2013 op plaats 3 van de prestigieuze lijst met bestgeklede politici van Vanity Fair, twee plaatsen boven Barack Obama.

Zag en ziet Rutte er nou opvallend goed gekleed uit? Nee, zult u zeggen, het is gewoon een man in een pak, niks bijzonders. En dat is ook precies de bedoeling: er ónopvallend goed uitzien. Zodat het juist níét over te lange pijpen gaat, of over kreukels in het jasje, maar over wat Rutte te zeggen en te doen heeft.

Nog een voorbeeld. In zijn boek Straatcoach & strateeg. De opkomst van Diederik Samsom, schrijft Derk Stokman over de aanloop naar de verkiezingen van 2012 over de stille metamorfose die van de losse stropdasmijder Samsom een gezaghebbend leider moest maken: ‘Formeel was (Saar) Van Bueren zijn woordvoerder, in werkelijkheid zijn consigliere. Zij corrigeerde alles, van kleding en lichaamshouding tot gedrag. Een van de eerste taken van het team was de uitvoering van het ‘dassenplan’. (...) Ze besloten dat Samsom bij de Dodenherdenking voor het eerst met das moest verschijnen. Geen journalist zou het in zijn hoofd halen om dan over het onderwerp te beginnen. Bij een volgende gelegenheid kon Samsom dan, met verwijzing naar de Dodenherdenking, de quote uitspreken die ze hadden bedacht en geoefend. ‘Ik heb hem aan bij bijzondere gelegenheden, en het aantal bijzondere gelegenheden neemt toe.’ Aldus geschiedde.’

Bij de verkiezingen behaalde Samsoms PvdA 38 zetels (slechts drie zetels minder dan winnaar VVD) terwijl ze in de peilingen nog op 15 hadden gestaan.

Noem het een futiliteit, maar heus, dat is het niet. Wat lijsttrekkers dragen, bepaalt voor het overgrote deel hun non-verbale communicatie en heeft dus wel degelijk invloed op hoe ze overkomen. En als ze eenmaal gekozen zijn: hoe ze overkomen op het internationale toneel. Voorbeelden te over. Denk aan de Canadese premier Justin Trudeau, met zijn malle sokken. Aan Obama, met zijn opgestroopte hemdsmouwen, of Trump met zijn slobberpakken en petjes.

Maken of breken

Mode kan, subtiel en slinks, signalen uitzenden. Macht maken of breken. Dat weten de strategen achter de lijsttrekkers dondersgoed, en zo niet, dan hebben ze hun huiswerk niet gedaan. De vraag is alleen waarom het gros van de benaderden voor dit stuk er niets over wil zeggen, of het belang van de uiterlijke presentatie bagatelliseert. ‘De politiek wil zichzelf graag presenteren als een serieus en oprecht instituut dat over inhoudelijke kwesties gaat, niet als een populariteitswedstrijd gebaseerd op de looks van de deelnemers’, zei Robb Young, modejournalist voor onder meer The Financial Times en The New York Times, al in 2011 tegen zakenblad Forbes. ‘Daarom zou aandacht voor mode dit allemaal kunnen ondermijnen. Politici moeten het publiek laten geloven dat hun autoriteit verdiend en legitiem is. Maar het is een feit dat de juiste mode gedragen door de juiste politicus in de juiste omstandigheden enorm krachtige valuta kan zijn – en het tegenovergestelde is misschien nog wel méér waar.’

Voor mannelijke leiders klopt bovenstaande al als een bus, maar voor vrouwelijke leiders lijkt het zo mogelijk nóg belangrijker wat ze dragen. Julia Wouters, politicoloog en voormalig rechterhand van Lodewijk Asscher, schrijft in haar boek De zijkant van de macht dat politiek leiderschap onbewust nog steeds wordt geassocieerd met mannen in maatpakken, en dat alles wat anders is, opvalt en kritiek oproept. Misschien dat daarom Margaret Thatcher zulke hoekige, masculiene mantelpakken en handtassen droeg. Misschien dat daarom Angela Merkel nooit loskwam van haar ‘Jacke mit Hose’-uniform – een glamourmetamorfose toen ze net benoemd was als bondskanselier ten spijt. Achteraf gezien was het een prima strategie: ze liet zien dat ze consequent was, zichzelf bleef, lak had aan kritiek en wel wat beters te schaffen had dan te shoppen in een fancy boetiek. Maar beschimpt en geparodieerd werd ze daar niet minder om.

De vraag is of je het ooit wél goed kunt doen, als vrouwelijk leider. Theresa May kreeg de oren gewassen omdat ze te veel geld zou spenderen aan schoenen en kleren. Over Sigrid Kaag werd daags na het RTL-debat in een podcast van De Telegraaf onthuld dat haar blauwe jurk van modehuis Natan was, een volgens de verslaggever ‘peperduur’ merk dat koningin Máxima ook graag draagt. Peperduur is zwaar overdreven. Zeker, op maat gemaakte couturejurken van Natan zoals de koningin draagt, zijn prijzig, maar Natans prêt-à-porter-jurken zoals die van Kaag kosten een paar honderd euro. Een fractie van de prijs van Ruttes Attolini-maatpakken, die ruim boven de 4.000 euro uitkomt.

Het riekt naar oneerlijkheid en seksisme. Poetin met een blote bast op een knol? Stoer! Angela Merkel met een diep decolleté naar de opera in Oslo? Schande! Over Bill Clintons dorre grijze kuif werd geen kwaad woord gesproken, Hillary Clinton heeft jarenlang moeten horen hoe slecht haar haar zat en hoe stom haar diademen waren. De Britse historica en hoogleraar Mary Beard verwoordde het eind 2019 in een gesprek met Margaret Atwood op BBC Two als volgt: ‘Politiek is sowieso een hel, maar ik denk dat het voor vrouwen dubbel hel is, want je moet niet alleen een standpunt hebben, maar ook een kapsel.’

Baas boven baas

Voor Nederlandse begrippen zijn de jurk van Kaag en de pakken van Rutte peperduur, maar hun uitgaven zijn klein bier vergeleken bij de bedragen die de Italiaanse ex-premier Silvio Berlusconi besteedt aan zijn uiterlijk: ruim anderhalve ton per jaar. Il Cavaliere is de trotse eigenaar van veertig identieke Brioni-maatpakken en shirts – in elk huis en vakantiehuis hangt dezelfde garderobe. Verder ging het geld op aan schoenen met ingebouwde 6 centimeter hoge hakken, haarimplantaten, sprayhaar, guyliner, botox, zelfbruiner en tandenbleek.

Ondertussen nadert in Nederland de datum van de verkiezingen, en doen de lijsttrekkers en hun campagneteams hun uiterste best om zo goed mogelijk uit de verf te komen. Waar Jesse Klaver weer een stropdas omknoopt om wat serieuzer over te komen, daar toont Sigrid Kaag aan VPRO’s House of Politics haar sneakerkast en haar afgeragde bank om vooral niet te deftig te ogen. Waar Lilian Marijnissen steeds gepolijster voor de dag komt, daar bevrijdt Thierry Baudet zijn innerlijke trucker door met een partijpetje en een FvD-pufferjack in zijn ‘vrijheidskaravaan’ naar kleine luyden in Purmer-Noord en Sittard te karren.

In het verkiezingscircus is de lijn tussen lachwekkend en overtuigend dun, en de weg naar geloofwaardigheid en authenticiteit lang, glad en interessant. Daarom hier op een rijtje: zeven bestuderenswaardige stijltrekkers onder de lijsttrekkers.

Sigrid Kaag / D66

Sigrid Kaag is het schoolvoorbeeld van een politicus die moet manoeuvreren in een mijnenveld vol kritiek. Draagt ze sneakers, dan wordt haar verweten Kamala Harris te imiteren, draagt ze een minister-presidentiële jurk van Natan, dan roeptoetert een journalist zonder modekennis dat dat merk peperduur is. Kaag krijgt géén hulp van een stylist, melden zowel woordvoerder Felix Klos als Eva van Wijngaarden van #TeamKaag met enige trots, alsof het inhuren van hulp een zwaktebod zou zijn. Toch (hier volgt ongevraagd advies) zou het met de serieuze ambitie van Kaag geen kwaad kunnen om een professional in te huren, die met een paar ingrepen haar keurige maar weinig eigen en weinig consequente garderobe naar een helderder plan kan tillen. Bij fotoshoots die Kaag deed voor Vogue en Linda werd ze gekleed en gekapt door ’s lands beste stylisten en oogt ze krachtiger, evenwichtiger en waardiger. Statig en internationaal ook, maar dat is juist waar haar team van weg wil blijven. Kaag mag vooral niet elitair ogen – vandaar dat ze zich niet meer laat kieken met parelkettingen, maar wel met sneakers. Tegen de VPRO vertelde ze: ‘Mensen kennen mij, lijkt het, van sneakers. Je kunt het met een zwarte broek dragen, dat zit gewoon goed. Maar ook met een bepaalde jurk. Ja, het zit heerlijk en je kunt het heel chic aankleden.’

Sneakers onder een jurk of een camel jas? Dat zegt niet: ik ben zo lekker gewoon gebleven. Dat geeft mixed messages en zegt vooral: ik kon niet kiezen. Een funeste boodschap voor een politicus.

null Beeld
De garderobe van Sigrid Kaag.
 Beeld Tzenko
De garderobe van Sigrid Kaag.Beeld Tzenko

Farid Azarkan / Denk

‘Farid doet alles zelf’, benadrukt persvoorlichter Abdellah Dami desgevraagd. Waarna hij enthousiast de loftrompet blaast over het feilloze stijlgevoel, de authenticiteit en de flair van de Denk-lijsttrekker. Azarkan gaat vaak vol op het modeorgel in krijtstreeppakken, coltruien, gilets en ruiten jasjes: deels The Sopranos deels Miami Vice. Dami heeft een achtergrond als tv-maker en fluistert Azarkan in om zich aan te passen aan de programma’s waarin hij verschijnt: ‘Dus als hij bij Ruud de Wild komt, verschijnt hij niet in een pak. Maar: hij moet authentiek blijven, echt Farid.’ Wat sneakers betreft: Azarkan heeft er veel – All Stars, K-Swiss – want hij jogt regelmatig. En voor winkelen neemt hij de tijd. Dami: ‘Hij schaft nooit zomaar in één keer alles bij Zara aan, hij staat er open in. Hij heeft geen stijltips nodig, gevoel voor mode zit in zijn persoonlijkheid en hij heeft de plank nooit misgeslagen.’ Pakken? Wat dat betreft is Azarkan volgens Dami ook een echte fijnproever. ‘Ze worden op maat gemaakt en zijn getailleerd.’ Waar ze vandaan komen? Dami weet het niet precies. ‘Ergens online geloof ik, hij heeft me de link weleens gestuurd.’ Hoe zit het met de coltruien? ‘Daar voelt hij zich fijn in’, zegt Dami, ‘er zit verder geen andere gedachte achter. Je ziet ze steeds meer in de Kamer, maar Farid was er beduidend eerder mee dan Klaver.’

null Beeld
De garderobe van Farid Azarkan. Beeld Tzenko
De garderobe van Farid Azarkan.Beeld Tzenko

Lilianne Ploumen / PvdA

‘Dat doet ze zelf!’, laat woordvoerder Simone van Geest weten als antwoord op de vraag wie Ploumen, als minister verantwoordelijk voor het Kledingconvenant, adviseert bij het aankleden voor debatten en tv-programma’s. Wat Ploumen draagt, is uitgesproken en consequent: veel jurken die ze al jarenlang heeft, in rijke, verzadigde kleuren en soms met opvallende prints of bijzondere mouwen. Daaronder tweedehands designerschoenen met hoge hakken. Als het wat meer casual mag, schrikt ze niet terug voor een panterprintbroek of een bordeauxrood pak met een coltrui. Voor de inhuldiging van de koning in 2013 schafte Ploumen een jurk van modekoning Azzedine Alaïa aan. In Dit boek gaat niet over mode vertelde ze daarover: ‘Dat was een eenmalige uitspatting, maar wel een aanschaf voor het leven. De inhuldiging was immers een héél bijzonder moment, dus ik dacht: daar ga ik een héél mooie jurk voor kopen bij Kiki Niesten – en aldus geschiedde. De Alaïa is inmiddels overal geweest: in de bouwput van het Panamakanaal, in talloze vergaderzaaltjes en vliegtuigen, want hij kreukt niet, blijft mooi en is tijdloos. Je moet kleren blijven dragen vind ik, niet alleen bij één gelegenheid.’ Klinkt als een ideale jurk voor het slotdebat.

null Beeld
De garderobe  van Lilianne Ploumen. Beeld Tzenko
De garderobe van Lilianne Ploumen.Beeld Tzenko

Jesse Klaver / GroenLinks

Informatie vergaren over de herkomst van Klavers pakken en coltruien, het is geen sinecure. Herhaaldelijk laat woordvoerder Diederik ten Cate weten: ‘’t Is nu gigadruk met de campagne.’ Klaver zelf is diezelfde middag gigadruk met een selfie posten op Instagram, genomen bij de kapper, de eerste dag dat die weer open mocht. Klaver hecht belang aan zijn looks. In 2018 werd hij genomineerd voor de Best Geklede Man verkiezing van Esquire. Als kind droomde hij van Nike Air Max, een merk dat hij nu nog draagt. De veganistische Veja’s die hij een tijdje droeg verdwenen uit beeld. Verder zei hij: ‘Omdat ik een linkse jongen ben, wil dat niet zeggen dat ik altijd in een te grote trui moet rondlopen. Qua kledingstijl ben ik denk ik eerder klassiek dan ‘hipster’ – maar dat past bij mijn functie. Voor kledinginspiratie check ik op Instagram de hashtags #sprezzatura of #flannels_and_tweed.’

Behalve zijn illustere eikeltjespyjama draagt Klaver graag maatpakken van Michael & Giso uit Amsterdam-Zuid en stropdassen van Drake’s of Londen. Verder prefereert hij kakkineuze merken als Ralph Lauren, Paul Smith en Lacoste, die – niet zo groen en niet zo links – op duurzaamheidstestsite Good On You allemaal onder de maat scoren. Qua originaliteit scoort Klaver ook niet bijster hoog, hij liet zich inspireren door Obama en Trudeau en lijkt nu – volgens Azarkans woordvoerder – diens coltruifetisj over te hebben genomen. Klavers woordvoerder: ‘Ik weet niet zeker wie eerder was, in ieder geval worden ze beiden verslagen door Steve Jobs.’

null Beeld
De garderobe van Jesse Klaver. Beeld Tzenko
De garderobe van Jesse Klaver.Beeld Tzenko

Esther Ouwehand / PvdD

In eerste instantie valt het misschien niet op, wie beter kijkt zal zien dat er in de outfits van Esther Ouwehand een duidelijke lijn te zien is. Consequent broeken, lage schoenen en hooggesloten bloezen. Kleurrijk en vrouwelijk, maar nergens koket. Zit daar een professional achter? Ja, geeft woordvoerder Caroline Voorbergen ruiterlijk toe. Net als dat eerder het geval was bij Marianne Thieme is ook voor Ouwehand een stylist aan het werk geweest: Gerline Hornsveld van New Style Collective. Een eenmalige klus, maar een grondige. Hornsveld kreeg de opdracht de garderobe van Ouwehand te vullen met kleding die bij Ouwehand én de partijbeginselen past. Op het verlanglijstje: géén hoge hakken, want daar zijn er al zo veel van in de Kamer. Geen jurkjes (idem) maar liever pantalons. Zo veel mogelijk kwalitatief hoogwaardige tweedehandskleding. Alles wat nieuw is, moet in Nederland fair trade geproduceerd zijn. Schoenen moeten vegan zijn, zoals van het Portugese merk NAE (No Animal Exploitation). Stylist Hornsveld koos voor broeken en kleurrijke bloezen, jasjes vond ze niet vlot genoeg. Wat het beste werkt volgens de voorlichter? Diep oranje, en blauw en groen, kleuren die het blauw van Ouwehands ogen nog beter doen uitkomen.

null Beeld
De garderobe van Esther Ouwehand. Beeld Tzenko
De garderobe van Esther Ouwehand.Beeld Tzenko

Wopke Hoekstra / CDA

Net als Jesse Klaver en Sigrid Kaag is Wopke Hoekstra niet vies van glamourmodeshoots. Hij stond in Linda en onlangs in mannenglossy JFK, gegroomd en filmsterrenknap gefotografeerd door Ruud Janssen, die hij wegens volle tevredenheid ook vroeg voor de campagnefoto's. In JFK droeg Hoekstra zijn eigen kleding en Seiko Prospex horloge, en hij verklapte: ‘Voor mijn werk moet ik er netjes uitzien, dus er gaat echt wel geld naar nette pakken.’ Vragen over de kleermaker van die pakken worden door de woordvoerders volstrekt genegeerd. Navraag leert dat ze in elk geval niet van Oger komen, de zaak waar Rutte zijn Attolini’s betrekt. Desalniettemin oogt Hoekstra bij debatten als een volstrekte kloon van Rutte. Slim, want wie zich kleedt naar de gewenste baan heeft hem al half. Daarnaast profileert Hoekstra zich als alles wat Rutte niet is: als familievader (zoomend met los boord), als atleet/hunk (in Superdry-outfit met Asics-sportschoenen en Prinsjesdag-koffertje) en als fervent amateurschaatser. Opmerkelijk is dat hij tijdens het schaatsen steevast een longsleeve draagt van hockeymerk Osaka. Het vermoeden rijst dat het campagneteam het dragen van strakke tops, leggings en shorts stimuleert, om Hoekstra’s rijzige, fitte gestalte te benadrukken. Al zei hij zelf in Linda: ‘Je moet je je ook niet laten meesleuren door het predicaat ‘slim en sexy’.’

null Beeld
De garderobe van Wopke Hoekstra. Beeld Tzenko
De garderobe van Wopke Hoekstra.Beeld Tzenko

Lilian Marijnissen / SP

‘Dat doet ze allemaal helemaal zelf’, is het antwoord van SP-woordvoerder Sarah Dobbe op de vraag wie er verantwoordelijk is voor de styling van Marijnissen. Ze belooft plechtig te vragen welke merken ze draagt, maar komt er helaas niet op terug. Dus moeten we het met eigen observaties en onderzoek doen. Die verraden dat als er één lijsttrekker is die consequent en met veel zorg gestyled en gekleed is, het Marijnissen is. De SP-frontvrouw hult zich in een duidelijk kleurenpalet: veel SP-rood, lichtroze en paars, met uitstapjes naar donkergroen, blauw en bruin. Onder haar pakken (van Esprit) draagt Marijnissen steevast witte topjes. Haar ‘super stretch pencil dresses’ (van de Britse merken Diva Catwalk en French Connection) draagt ze tot boven de knie. Dat is niet zozeer de trend op de catwalks, maar wel al jarenlang de rigueur in de Kamer. Melanie Schultz van Haegen was er bijvoorbeeld in uit te tekenen, en ook Kaag draagt ze wel eens.

Opvallende nieuwkomer in Marijnissens kledingkast: de coltrui. Tijdens een SP-Partijcongres droeg ze een camelkleurige op een kaki broek, op tv een roze met korte mouwen. Het haar draagt Marijnissen blonder en gecoiffeerder dan jaren geleden, toen ze voornamelijk jeans, vesten en enkellaarsjes droeg. Vandaag de dag oogt ze als een poldervariant van Ivanka Trump, compleet met smokey eyes en een zelfverzekerde smile op elke foto – let daar maar eens op.

null Beeld
De garderobe van Lilian Marijnissen. Beeld Tzenko
De garderobe van Lilian Marijnissen.Beeld Tzenko

Politieke powerdressing

In juni 2011 verscheen het boek Power Dressing: First Ladies, Women Politicians & Fashion van Robb Young. Tien jaar na dato zijn Youngs bevindingen helaas nog hyperactueel: ‘Voor sommigen is mode een geheim wapen, voor anderen een mijnenveld. Het valt niet te ontkennen dat vrouwen in de politiek meer worden beoordeeld op wat ze dragen en hoe dan mannen.’ Dat illustreert Young aan de hand van 250 voorbeelden uit 90 landen, van Sarah Palin en Eva Peron tot Julia Timosjenko en Ilona ‘La Cicciolina’ Staller.

Correctie: In een eerdere versie van dit artikel stond dat de PvdA 39 zetels behaalde bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012. Het correcte aantal zetels is 38.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden