oog voor detail de pop

Wat moet een meisje met een pop die zo volwassen en chic gekleed is?

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de pop.

Wilhelm von Harnier, De schilder met zijn familie (1838). Olieverf op papier, geplakt op doek.

27 x 22,3 cm

Wallraf-Richartz Museum, Keulen.

Detail uit Wilhelm von Harnier, De schilder met zijn familie (1838). Beeld Wallraf-Richartz Museum
Wilhelm von Harnier, De schilder met zijn familie (1838). Beeld Wallraf-Richartz Museum

Het lekkere van ­spelen is dat er niets af hoeft. Dat er geen doelen te halen zijn en dat je ergens begint, en het dan alle kanten op kan. Open-ended, heet dat in de pedagogische literatuur. Geef een kind een paar blokken en er kan een kasteel ontstaan. Of een ijskar. Een potlood en er kan een intergalactische wereld opdoemen. Het is de leukste vorm van onzekerheid, want meer dan niet-zeker-weten is het een gevoel dat alles mogelijk is. In die onvoorspelbaarheid liggen spelen en kunst maken en bekijken dicht bij elkaar.

Maar wat moet een meisje met een pop die zo volwassen en chic gekleed is? Wat is er ‘open einde’ aan een Duitse freule met een strakke knot, als speelgoed? Het kind heeft godbetert zelf een ­miniversie van de ingesnoerde pofmouwenjurk aan. Ga gauw met de tinnen soldaten spelen, mop! Wees de baas van de wereld!

Het moet toch een lievelingspop zijn. Want de kunstenaar, de mij onbekende Wilhelm von Harnier, heeft zijn dochter Mathilde er nóg een keer mee afgebeeld, in een portret. Daar heeft ze het popje in de hand alsof het haar mooiste ­bezit is. Zelfde kleren, alleen heeft de pop er een witte schouderdoek bij. Poppen zijn bijna altijd volwassenen in de 17de, 18de en 19de eeuw. Maar dat is Barbie natuurlijk ook – zó raar is het niet. Een kind oefent er groot-zijn mee. Je komt ze genoeg tegen in schilderijen, ik kan iedereen aanraden bij een museumbezoek een ‘speelgoed­route’ te doen.

Omdat dit soort speelgoed evengoed werd verzameld door volwassen vrouwen – zie het kostbare poppenhuis van Petronella Oortman in het Rijksmuseum, waarover Jessie Burton de fijne roman The Miniaturist schreef – roept het eerder iets strengs op dan iets speels. Poppen werden gebruikt om meisjes discipline bij te brengen en te leren zich tot een deugdelijke vrouw te ontwikkelen. Jean-Jacques Rousseau, u weet wel, die het kind zo lekker natuurlijk wilde laten ontwikkelen in al zijn ongerepte onschuld, nou die had het toen dus over jongenskinderen. Meisjes hebben, volgens hem, een ‘natuurlijke neiging tot huiselijk werk’, en in die instinctieve onderdanigheid speelt de pop een rol om te leren naaien en verzorgen. Vrouwen, als je ze de vrije hand zou geven, zullen de man alleen maar tiranniseren met al die rare gevoelens die ze bij hem opwekken. Oké, Rousseau. Leuk, zo’n pop.

Gelukkig was de praktijk weerbarstiger, net als de meisjes. De poppen waren misschien een soort verlengde van hen, een ‘modieus zelfportret’, maar is de aard van het spel niet juist dat alles kan? Dat dingen van het ene op het andere moment iets anders kunnen zijn? Een sok een pop, een kastanje, een spinnenweb? Die hier mag misschien een Duitse freule zijn, Mathilde is de baas: ze kan haar een broek aantrekken, of een boer of brandweerman laten zijn. Er zijn oude popjes gevonden die zo aan het spel zijn ‘aangepast’, beschrijft de Franse cultuurhistoricus Ariane Fennetaux in een mooi hoofdstuk in het boek Childhood by Design dat onlangs verscheen (Bloomsbury, 2018), een bewijs dat de beschaafde poppen ook emancipatoir kunnen zijn. Het spel breekt de regels van de grotemensen­wereld juist open. Dat geeft hoop.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden