PROFIEL

Wat maakt Pollocks Mural zo goed?

De energie spat ervanaf. Met Jackson Pollocks Mural werd Amerika in een klap het centrum van de mondiale kunstwereld. Dit revolutionaire werk uit 1943 is nu in Londen te zien. Waarom is het zo goed?

Het schilderij is in bezit van de University of Iowa Museum of Art.Beeld AKG

Waar hangt-ie nou? Zo klein is het schilderij nu ook weer niet. Bijna 15 vierkante meter schoon aan de haak. Het ruig beschilderde canvas betekende het begin van het abstract-expressionisme. Dat was de stijl waarmee de Verenigde Staten zichzelf de kunstgeschiedenis in slingerde en waarmee de Amerikaanse kunst het heft van de Europeanen zou overnemen, waarna New York uitgroeide tot het nieuwe centrum van de mondiale kunstwereld.

Toch uniek, dat zoiets bestaat.

Maar op de overzichtstentoonstelling van de abstract-expressionisten in de Londense Royal Academy laat het gigantische schilderij zich niet snel vinden. Pas na enig dwalen tussen het Amerikaanse spierballengeweld van Rothko, Kline, De Kooning en Newman doemt het vroege meesterwerk in een zaaltje op - Mural van Jackson Pollock, uit 1943. En ja, het is inderdaad toch wel zo goed als de mythe zegt dat het zou moeten zijn. De energie spat ervanaf. Het kunstwerk is al decennia in bezit van het University of Iowa Museum of Art. Een paar jaar geleden werd het door het Getty Museum in Los Angeles schoongemaakt en gerestaureerd. Nu maakt het een triomfantelijke rondreis langs musea in Europa en de VS.

Wat het historische belang ervan is? Nou, bijvoorbeeld dit: Mural is het eerste abstracte schilderij van enige omvang (wat heet) dat in Amerika werd voortgebracht. Geschilderd met zo veel moed, machismo en vrijheidsdrang, dat het als vaandeldrager werd gezien van de typische Amerikaanse way of life.

Pollock beschilderde het canvas in opdracht van de Amerikaanse galeriehoudster en mecenas Peggy Guggenheim. Zij was puissant rijk en een nichtje van de oude Solomon Guggenheim (van het gelijknamige museum aan het Central Park in New York). Zij kende het werk van de jonge Pollock wel, maar vond er geen bal aan. Tijdens de jurering van een Lente Salon in haar galerie, begin 1943, beoordeelde ze een schilderij van Jackson zelfs als ronduit 'dreadful'. Verrassend: een ander jurylid, net een paar jaar eerder vanuit Europa in de VS gearriveerd, zag er wel iets in: Piet Mondriaan. Hij pikte Pollock er zo tussen uit. 'Dit is het interessantste werk dat ik tot nu toe in Amerika heb gezien. Deze gast moet je blijven volgen', schijnt hij Guggenheid te hebben geadviseerd.

Zij luisterde goed naar het orakel uit Holland en bood Pollock direct een stipendium en tentoonstelling aan, én de opdracht om voor de hal in haar nieuwe 'townhouse' in Manhattan een schildering te maken. Pollock spande daarvoor een stuk canvas van 605 x 247 centimeter op, waarvoor hij eerst de tussenmuur in zijn tweekamerappartement moest slopen. Het gerucht deed lange tijd de ronde dat Jackson een paar weken naar het lege canvas heeft zitten staren, voordat hij de verfblikken opende en met kwasten het geheel in één nachtelijke, vijftien uur durende schildersessie van kleurige lijnen en vlekken voorzag. 'Ik had een visioen', zou hij later vertellen.

Peggy Guggenheim en Jackson Pollock voor Mural, dat Pollock in 1943 maakte.Beeld George Kargar/Peggy Guggenheim Collection

In werkelijkheid werkte hij enkele maanden aan het schilderij, bedachtzaam en planmatig. Wat niet uitmaakt: het resultaat ziet eruit als een euforische explosie van kracht en energie. Hij klauwde de verf op het doek, met gigantische slingerbewegingen; in kleuren die je op de keper beschouwd niet vaak naast elkaar ziet: knallend roze en citroengeel, suf bordeauxrood naast ijzig grijsgroen. En wat te denken van het wat doffe eigeel naast het levendige kobaltblauw?

Iedereen die wat betekende in de New Yorkse kunstwereld werd door Peggy Guggenheim opgetrommeld te komen kijken. Het schilderij was een sensatie. Jaren later zou Willem de Kooning, geboren in Rotterdam, maar al jaren aan de Oostkust van de VS wonend, zeggen: 'Jackson? He broke the ice.' Mural betekende uiteindelijk de doorbraak van Pollocks carrière. Zes jaar later werd de schilder in Life-magazine afgebeeld met de kop: 'Is he the greatest living artist in the United States?' De vraag was ironisch bedoeld, maar bleek retorisch: Ja, dat is hij! Het schilderij zou inderdaad alles uitstralen wat (kunstzinnig) Amerika op dat moment wilde betekenen: bruisend, macho, zelfverzekerd. Het was ritmisch als jazz, dynamisch als de choreografieën van Martha Graham, gewelddadig als de atoombom. Hier was inderdaad iets ontploft; aus einem Guss op het linnen gekwakt, zoals Jack Kerouac zijn roman On the Road in één ruk op een rol papier van 36 meter uit zijn typemachine hamerde (wat ook een hardnekkige mythe is: hij heeft jaren aan het manuscript geschaafd).

Komt bij dat Mural meer is dan een enkel schilderij - het is een optelsom van invloeden. Van de lessen die Pollock van zijn leermeester, de kunstenaar Thomas Hart Benton, kreeg om te schilderen volgens de hollow and bump-methode, waarin concave en convexe (oftewel holle en bolle) vormen elkaar afwisselden. Het waren lessen die hij, gezien de zwalkende, op en neer gaande lijnen op Mural goed heeft gevolgd. Ook het weidse, panoramische landschap in Wyoming, waar Jacksons vader landopziener was en de familie enkele jaren woonde, was van invloed. Het schilderij verbeeldt het gevoel van ruimte dat Amerikanen ambiëren. Het refereert aan de go west-mentaliteit, van pioniers met karren en paarden die ongekende verten verkennen.

Kortom, Mural was meer dan een goed of groot schilderij, gemaakt door een lefgozer voor het poshe interieur van een Amerikaanse parvenu. Het vertegenwoordigde de Amerikaanse hang naar vrijheid, die het land daarna over de hele wereld wilde uitdragen. Vergezocht? Hoe kun je anders verklaren dat zelfs de CIA na de oorlog exposities van het abstract- expressionisme in Europa organiseerde? De inlichtingendienst besefte dat kunstenaars als Pollock een troefkaart waren om het vermaledijde communisme te verslaan. Wie zijn onaangepaste, alle regels en wetten teisterende druipwerk zou zien, zou meteen de geneugten van het vrije Westen omarmen. En dat denken ze nog steeds in het Land of the Free.

Abstract Expressionism, Royal Academy of Art, Londen, 24/9 t/m 2/1/17.

Jack the Dripper

Het relatief korte leven van Jackson Pollock (1912-1956) is gedrenkt in zwarte romantiek. Hij was een verwend kind, opgegroeid in het Midden-Westen van de VS. Gold als een weinig getalenteerde, maar wel halsstarrige kunststudent in New York. Was een stevige drinker en een eigenzinnige kunstenaar, die een onorthodoxe schildertechniek tot grote hoogte wist te brengen: hij slingerde de verf met stokken op het doek. Zijn bijnaam: Jack the Dripper. Lange tijd was hij gelukkig getrouwd met beeldend kunstenaar Lee Krasner, die hem vergeefs van de drank trachtte te houden. In zwaar benevelde toestand reed hij tegen een boom en overleed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden