Wat maakt een oerstuk een oerstuk?

Dit weekeinde gaan de twee Griekse oertragedies in première bij twee grote gezelschappen. Twee grote gezelschappen spelen de twee Griekse oertragedies. Allebei meer dan 2.500 jaar oud, en still going strong. Hoe kan dat? Wat maakt een oerstuk een oerstuk?

Beeld Philip Lindeman

‘Oertekst van de westerse beschaving’, ronkt de website van Het Nationale Theater. ‘De perfecte tragedie, pareert Toneelgroep Amsterdam op haar eigen website. Beide toneelgezelschappen maken reclame voor hun eigen Griekse tragedie die dit weekend in première gaat: Oresteia (Aeschylus, 458 v.Chr.) bij het eerste en Koning Oedipus (Sophocles, 429 v.Chr.) bij het tweede. Deze twee Griekse tragedies behoren tot de oudste Europese toneelteksten die zijn overgeleverd. Beide zijn zo’n 2500 jaar oud en still going strong. Waarom is Oresteia ‘de basis van het westerse toneel’, zoals regisseur Theu Boermans zegt? En hoezo zijn ‘zowel publiek als kunstenaars sinds het begin gefascineerd’ door Koning Oedipus, zoals de Engelse Robert Icke, gastregisseur bij Toneelgroep Amsterdam, meent? Drie redenen waarom deze oerstukken niet kapot kunnen.

Tragedies waren de eerste thrillers

Aeschylus en Sophocles waren in wezen de eerste thrillerschrijvers. Wat betreft spanningsopbouw doet zowel Oresteia als Oedipus niet onder voor werk van Nicci French of John Grisham. Niet gek, want vele schrijvers na de Grieken hebben gebruikgemaakt van de technieken die door hen zijn uitgevonden.

Vooral Sophocles weet in Koning Oedipus de spanning in zijn ongelofelijke verhaal tot het uiterste op te drijven. In de eerste plaats door een fenomenaal gebruik van dramatische ironie, met andere woorden: dat het publiek of de lezer meer weet dan de personages.

Het stuk begint, zoals zo’n beetje ieder spannend boek, met een moord. In dit geval op de voormalige koning van Thebe, Laios. De nieuwe koning, Oedipus, gaat als een volleerd detective op onderzoek uit. Maar in tegenstelling tot Oedipus, weet de kijker al lang wie de dader is. Oedipus is het zelf; hij vermoordde zijn eigen vader en trouwde daarna met zijn eigen moeder: van beide ­zaken was hij zich niet bewust.

De dramatische ironie maakt het des te spannender om te zien hoe Oedipus erachter komt dat hij een heel grote fout heeft gemaakt. Al zijn acties komen namelijk voort uit goede bedoelingen en het is voor iedereen (behalve  voor Oedipus zelf) duidelijk dat deze acties hem regelrecht richting de afgrond zullen leiden. We zien hem herders, bodes en zijn eigen vrouw Iocaste ondervragen.  Vervolgens begint het hem langzaam maar zeker te dagen: er is iets helemaal niet goed, er is iets afschuwelijks gebeurd. Dat kantelmoment of peripeteia, zoals de Grieken het noemden, dat moment waarop Oedipus het eindelijk doorheeft, is niets minder dan een hoogtepunt in de wereldliteratuur. Het enige wat de gebroken held dan nog kan uitkramen is: ‘O, o, o.’

Oresteia is het eerste rechtbankdrama ooit. Law & Order avant la lettre. Het stuk bestaat uit drie delen, afzonderlijke tragedies die bijna altijd samen worden opgevoerd: Agamemnon, Offerplengsters en Eumeniden. In de eerste twee delen zien we hoe een familie zichzelf te gronde richt. Agamemnon, opperbevelhebber van het leger, heeft de oorlog van Troje gewonnen. Daarvoor heeft hij wel zijn dochter Iphigenia moeten offeren aan de goden. Bij zijn thuiskomst staat zijn vrouw Klytaimnestra hem bloedspuwend op te wachten. Ze vermoordt hem uit wraak voor haar dochter. Zoon des huizes Orestes vermoordt vervolgens zijn moeder en ook maar gelijk haar nieuwe minnaar. In het derde deel stelt godin Athene een rechtbank in en volgt het proces over de schuldvraag. Is de moord op een moeder meer gerechtvaardigd dan de moord op een echtgenoot?

Beeld Philip Lindeman

Niets menselijks is de Grieken vreemd

Als Oresteia ‘de moeder aller familietragedies’ is, zoals Pieter Steinz ooit in NRC schreef, dan is Koning Oedipus de vader aller familietragedies. Sowieso was familie, en dan met name familieschandalen, het belangrijkste thema van de Grote Drie antieke toneelschrijvers Aeschylus, Sophocles en Euripides. Logisch, want zelden lopen de emoties en tragiek hoger op dan bij botsende en knetterende familiebanden. Familie, niemand ontkomt eraan.

Oresteia gaat over wraak en laat zien hoe een familie (als metafoor voor de samenleving) te gronde kan gaan door zo’n barbaarse, oermenselijke drift. En over hoe moeilijk het is om zo’n ‘ketting van moorden en keten van angst’, zoals het koor in het stuk zingt, te doorbreken. Tegenwoordig noemen we het eerwraak, maar het idee is hetzelfde.

Aeschylus geeft zijn moordende personages zo veel diepgang dat het niet moeilijk is om met hen te sympathiseren. Toegegeven, Agamemnon offerde zijn dochter, maar hij deed dat niet uit eigenbelang en hij komt bovendien wel erg gruwelijk om het leven. Klytaimnestra is een moeder die haar dochter wreekt. En de moedermoord van Orestes is niets minder dan een goddelijke ingeving; wat moest hij anders doen om zijn vader te wreken? In het rechtbankdeel van het stuk is het aan godin Athene om een eindoordeel te vellen, omdat de jury er niet uitkomt. Waar het Aeschylus om gaat, is te tonen hoe de mens loskomt van het primitieve geloof in het noodlot en het idee dat rechtspraak en democratie mogelijk zijn.

Beeld Philip Lindeman

Als Koning Oedipus ter sprake komt, is de eerste gedachte vaak: bah, incest. Terwijl iedereen eigenlijk zou moeten denken: boeiend, de spanning tussen lotsbeschikking en vrije wil. Want daarover gaat het écht. Hoewel Oedipus een aantal gruwelijke overtredingen begaat, kunnen we niet zeggen dat hij dat bewust doet. Misverstanden en goede bedoelingen met desastreuze uitwerkingen liggen eraan ten grondslag, met andere woorden: het lot. Sophocles wilde waarschijnlijk zeggen dat mensen niet altijd verantwoordelijk te houden zijn voor hun daden.

Maar is Oedipus dan volstrekt onschuldig? Een goede vraag, waarover de afgelopen duizenden jaren boeken vol zijn geschreven. Welke tragische fout (hamartia, zoals de Grieken het noemen) heeft Oedipus gemaakt, waardoor hij deze ellende over zichzelf afroept? Vermoedelijk is het antwoord dat hij zijn lot probeert te ontkennen en ontlopen, en daarmee alles juist erger maakt. Niets menselijks is Oedipus vreemd.

Eeuwig boeiende nakomelingen

‘Op alle mogelijke manieren het meest perfecte stuk, religieus, filosofisch, poëtisch, artistiek.’ Zo noemde de Duitse operacomponist Richard Wagner de Oresteia, dat als inspiratie diende voor zijn eigen epische mythologie-bewerking Der Ring des Nibelungen (1853 - 1874).

Kenmerkend voor klassiekers is dat ze veel navolging krijgen. Dat geldt in extreme mate voor deze twee oerteksten van de westerse beschaving; hun invloed is haast overal terug te vinden. Zo lieten naast Wagner ook kunstenaars als Seneca, Richard Strauss, Iannis Xenakis, Eugene O’Neill en Francis Bacon zich inspireren door Aeschylus’ trilogie. Maar het meest veelzeggende voorbeeld is toch wel Shakespeare. Voor zijn Hamlet (1603) heeft hij goed gekeken naar de disfunctionele familie van Orestes. Deze twee sombere toneelprinsen hebben namelijk opvallend veel gemeen. Zo staan ze allebei voor de ondankbare taak om hun vermoorde vader, de koning, te wreken, en hebben ze allebei een op zijn zachtst gezegd nogal verstoorde verhouding met hun moeder. In beide gevallen is de te wreken moordenaar een familielid (Hamlets oom en Orestes’ moeder) en allebei gaan ze gebukt onder dit morele conflict. Orestes en zijn nakomeling Hamlet zijn bij uitstek de grootste twijfelkonten van het westerse toneel en nog altijd mateloos populair.

Over Koning Oedipus kunnen we zeggen dat Sigmund Freud het stuk veel publiciteit heeft bezorgd. Iedereen en zijn niet per se seksueel aantrekkelijke moeder kent wel het psychoanalytische idee van het Oedipuscomplex. Een misschien nog wel grotere fan van het toneelstuk was de Griekse filosoof Aristoteles. Hij is de man die woorden als peripeteia en hamartia bedacht. In zijn Poëtica (ca. 335 v.Chr.), een soort oud-Griekse Tragedies for Dummies, houdt hij maar niet op met citeren uit Sophocles’ Koning Oedipus, zo perfect past het stuk bij zijn theorieën over de ideale tragedie. Met name het feit dat alle gebeurtenissen, hoe erg ook, voortkomen uit de goedbedoelde handelingen van Oedipus zelf maakt van de hoofdpersoon zo’n pijnlijk tragische figuur. Daarom is Oedipus volgens Aristoteles de gouden standaard voor alle tragedies die erna kwamen. En niets minder.

Oresteia naar Aeschylus, bewerking Ted Hughes, regie Theu Boermans, door Het Nationale Theater, première 7/4.
Oedipus naar Sophocles, regie en bewerking Robert Icke, door Toneelgroep Amsterdam, première 8/4. 

BALKON

De jonge Engelse theaterregisseur Robert Icke (1984) maakt zijn eigen versie van Oedipus bij Toneelgroep Amsterdam. In eigen land wordt Icke omschreven als ‘de nieuwste hoop van het Britse theater’. Zijn bewerking van George Orwells 1984 werd door een recensent omschreven als: ‘political torture porn’. Hij heeft een voorliefde voor klassieke repertoirestukken, die hij het liefst rigoureus verbouwt, zodat ze bij een hedendaags publiek een maximaal effect hebben. In zijn Oresteia voor het Londense Almeida Theatre in 2015 mocht het publiek zelf beslissen of Orestes vrijuit gaat of niet. Het bleek een ongekend succes. Nu richt hij zijn pijlen op dat andere oerstuk: Oedipus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden