ANALYSE

Wat maakt een film boeddhistisch?

Analyse Boeddhistisch Film Festival

Op het Boeddhistisch Filmfestival is een reeks schitterende films te zien, die slechts zijdelings zijn verbonden met die religie. Wat maakt een film eigenlijk boeddhistisch?

Beeld X

Wat is de overeenkomst tussen astronauten en boeddhisten? Correct: beiden kijken, letterlijk dan wel figuurlijk, van een grote afstand naar de aarde. Het mag geen toeval heten dat juist astronauten acte de présence geven op het witte doek van een boeddhistisch filmfestival. In de documentaire Planetary, dit weekeinde te zien op de tiende editie van het Boeddhistisch Film Festival (BFFE) in het Amsterdamse Eye, komt een reeks mensen aan het woord met een ruimtevaartverleden.

Compassie

De tiende editie van het driedaagse Boeddhistische Film Festival (BFFE) gaat morgenavond in het Amsterdamse filminstituut EYE (IJpromenade 1) van start met de film Golden Kingdom, door Brian Perkins gedraaid in de jungle van Birma. Het thema van het tiende BFFE is 'compassie'. Speciale gasten dit jaar zijn de Afro-Amerikaanse boeddhiste Kyodo Williams en Stanford-hoogleraar neurochirurgie James R. Doty, oprichter van Centrum voor Compassie en Altruïsme Onderzoek.

Illusoir

Zowel in de lotushouding als in de spaceshuttle zie je de aarde kleiner worden. Je ziet de onderlinge afhankelijkheid van alles: niets bestaat zonder iets anders, ons eigen Ik is illusoir. Zie hier de kern van het boeddhisme. Een astronaut in Planetary vertelt hoe hij vanuit de spaceshuttle de aarde zag hangen als 'een levend ademend orgaan in het zwart van de ruimte'. Hij raakte doordrongen van een besef dat alles wat leeft op deze kwetsbare planeet met elkaar is verbonden en daarmee collectief ten prooi is aan de agressie van onwetenden die roofbouw op haar plegen.

De jonge regisseur Steve Watts Kennedy maakte Planetary in de eerste plaats als een ecologische waarschuwing in de stijl van Al Gore's An Inconvenient Truth. Wie doordenkt, ziet dat het óók een boeddhistische film is. Op het BFFE worden meer fraaie films vertoond die dankzij een bruggetje boeddhistisch te noemen zijn. Wie wil, kan stellen dat het gevarieerde filmaanbod samenhangt met het feit dat westerse mensen met het boeddhisme vele kanten opgaan en er graag een eigen invulling aan geven. Sommigen benaderen het activistisch, anderen contemplatief, er zijn wetenschappelijke en esoterische stromingen, ascetische en libertaire.

Gevarieerd aanbod

Je kunt zeggen dat het programma van het BFFE de vele benaderingen recht doet, met een aanbod dat varieert van Birmese monniken tot lsd-goeroe Timothy Leary en van Koreaanse nonnen tot anarchist Lawrence Ferlinghetti. In het verlengde van zo'n aanbod ligt wel de vraag: wat maakt een film boeddhistisch? Of: welke film is eigenlijk niet boeddhistisch? Wie er een mouw aan wil passen, kan de egoloosheid van ET en de onderlinge afhankelijkheid van alle levende wezens in Bambi ook boeddhistisch noemen.

De kracht van het tiende Boeddhistische Filmfestival is niet zozeer een strakke definiëring van het adjectief als een reeks schitterende films en documentaires - vaak uit Oost-Azië afkomstig, steevast lichtjaren verwijderd van Hollywood en het blockbusterboeddhisme van Seven Years in Tibet.

Een magnifieke documentaire is One Mind, door de Amerikaanse 'boeddhistische' regisseur Edward A. Burger gedurende vijf onthechte jaren gedraaid in een afgelegen klooster in de Chinese Volksrepubliek. Daar mogen monniken zich sinds een aantal jaren weer bekwamen in 'chan' - de Chinese term waarvan het Japanse 'zen' is afgeleid. Het levert overrompelende natuurbeelden op, en uitspraken waarop gevorderden in de theeceremonie het patent hebben: 'Als je thee drinkt en er komen gedachten op, dan drink je geen chan. De thee is de geest, maar je hebt de geest niet nodig om dat te weten.'

Beeld X

Overeenkomsten

Er zijn grote overeenkomsten tussen One Mind en Into Deep Silence, de bijna drie uur durende documentaire die Philip Gröning ruim tien jaar geleden zonder crew in het kartuizerklooster Grande Chartreuse bij Grenoble maakte en die een onverwacht bioscoopsucces werd; een echte boeddhistische film, in de ruimere zin van het adjectief. Niet voor niets concludeerden de dalai lama en de kloosterabt na een gemeenschappelijk contemplatief samenzijn in Grande Chartreuse dat ze veel overeenkomsten hebben.

China maakt zich over bezoeken van de dalai lama aan christelijke monniken minder druk dan over die aan westerse politici. Een reeks westerse staatshoofden en regeringsleiders zag er de laatste jaren onder zware Chinese druk en dreigementen van af de dalai lama te ontvangen. De grimmige gedaante van China zien we in Flames of Bodhichitta van Dorjee Tsering-Lhaksam. Deze vaak schokkende documentaire handelt over de dramatisch toenemende zelfverbrandingen in Tibet als protest tegen de Chinese repressie. Zelfverbrandingen zijn niet boeddhistisch, de dalai lama legt voor onwetenden uit waarom. Echter: er komen ook Tibetanen aan het woord die ze zien als offers van enkelingen om de aandacht van de wereld te vestigen op het leed van miljoenen. Die zelfverbrandingen hebben in zoverre een boeddhistisch element, vinden zij, dat ze anderen geen schade berokkenen - een verschil met die islamitische zelfmoordterroristen, toch?

Radicale politiek

De Chinese leider die Tibet annexeerde en er een eeuwenoude spirituele cultuur verwoestte, Mao Zedong, komt in archiefmateriaal ook in beeld. Curieus genoeg is het dezelfde Mao die nog steeds wordt geëerd in boekhandel City Lights in San Francisco. Deze winkel staat centraal in de documentaire Rebirth of Wonder over anarchist en dichter Lawrence Ferlinghetti, inspirator van de beatgeneratie en de counterculture. Met Ferlinghetti's voorkeur voor 'radicale politiek' sluipt onverhoopt een cognitieve dissonantie de festivalzaal binnen die een halve eeuw geleden in San Francisco wijdverbreid was. Daar werden vele plekken opgesierd door zowel Boeddhabeelden als Maoposters.

Laten we luisteren naar de monniken uit One Mind die er jaren contemplatie op hebben zitten: 'In deze wereld probeer je grip op je brein te krijgen, maar makkelijk is dat niet.'

Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.