Tessa-Sunniva van Tol is Anastasia in de gelijknamige musical.

Interview Carline Brouwen en René van Kooten

Wat maakt de mythe van Anastasia nog altijd zo aantrekkelijk?

Tessa-Sunniva van Tol is Anastasia in de gelijknamige musical. Beeld Annemieke van der Togt/Roy Beusker

Waarom blijft de mythe rond tsarendochter Anastasia Romanova (1901-1918) ons zo boeien? De makers van de musical Anastasia weten waarom.

‘Deze mythe is onze geschiedenis’, zingt de Russische menigte in de straten van toenmalig Leningrad (nu St.- Petersburg) in het openingslied van de musical Anastasia. Het volk bezingt het gerucht dat Anastasia, de jongste dochter van tsarenfamilie Romanov, zou zijn ontsnapt aan de executie van haar familie in juli 1918. In de jaren na de Russische Revolutie werd het exacte lot van de tsarenfamilie verhuld door het bolsjewistische regime. Er doken allerlei vrouwen op die beweerden dat zij Anastasia waren, met als bekendste voorbeeld Anna Anderson.

Hoewel historici het er inmiddels over eens zijn dat de 17-jarige Anastasia met de rest van haar familie is gestorven, blijft haar verhaal in trek bij film- en theatermakers. In het docudrama The Last Czars, deze zomer uitgebracht op Netflix, is een prominente rol weggelegd voor een Anna genaamde vrouw, die zich na de Russische revolutie in Berlijn meldt met de mededeling dat zij Anastasia is. Ook in het Afas Circustheater in Scheveningen maken we kennis met een mogelijke Anastasia, een met geheugenverlies kampende vrouw genaamd Anya. In de musical Anastasia nemen de oplichters Vlad en Dmitri haar onder hun hoede om haar op te leiden tot tsarendochter, zodat ze bij haar grootmoeder in Parijs een forse beloning kunnen opstrijken. 

Wat maakt die mythe van Anastasia nog altijd zo aantrekkelijk? ‘Het mysterie’, denkt Carline Brouwer, regisseur van de musical. ‘Het gaat over een jonge vrouw die haar geheugen kwijt is, dat is prachtig om te spelen. Een zoektocht naar waar je thuishoort is voor mij het thema. En het is ook die tijd die zo aanspreekt: Rusland blijft voor ons in het Westen toch een mysterieus land, met die niet te bevatten rijkdom van de tsaren die overgaat in het communisme.’ 

Ingrid Bergman als Anastasia Beeld Bettmann Archive / Getty

Het verhaal van Anastasia is door de jaren heen vaak verteld, maar wordt wel steeds aangepast. In de Hollywood-film Anastasia uit 1956 wordt Anna (Ingrid Bergman) na een specifieke jeugdherinnering door haar grootmoeder in de armen gesloten als de échte Anastasia. De populaire animatiefilm Anastasia van studio 20th Century Fox uit 1997 kreeg een waar sprookjeseinde: via een muziekdoosje wordt Anya herkend als Anastasia en eindigt zij in een prinsessenjurk in Parijs. 

Anastasia (1997) Beeld HH

Maar het sprookje hield geen stand. De laatste twee stoffelijke overschotten van de tsarenfamilie werden in 2007 gevonden in de bossen rond Jekaterinenburg, de plaats aan de grens met Siberië waar tsaar Nicolaas II, zijn vrouw en hun vijf kinderen in 1918 werden geëxecuteerd. Via dna-onderzoek werd vastgesteld dat nu gehele familie compleet was, waarmee voorgoed een einde kwam aan de mythe rond Anastasia.

In recente producties hebben die ontwikkelingen een plek gekregen. In de Netflix-serie The Last Czars wordt de vrouw in Berlijn die zegt Anastasia te zijn, ontmaskerd als een bedrieger. De musical Anastasia, die in 2017 in première ging op Broadway, is gebaseerd op de animatiefilm uit de jaren negentig, en heeft de bekendste liedjes uit de film, zoals de hit Journey to the Past, overgenomen. Maar het script werd herschreven en meer historisch accuraat gemaakt. Regisseur Brouwer: ‘Het verhaal is realistischer dan in de film en er ligt meer nadruk op Rusland. Ook wordt nu in het midden gelaten of Anya een prinses is, of dat ze zoveel heeft geleerd over het prinsessenleven dat ze er zelf in is gaan geloven. Het einde is heel subtiel geschreven.’

Er is ook een nieuw personage aan de musical toegevoegd, Sovjet-officier Gleb, die jacht maakt op de vrouwen die zich voor Anastasia uitgeven. Gleb vervangt de geneesheer Grigori Raspoetin, die in de tekenfilm een karikaturale rol vervulde als de duivelse bad guy en werd bijgestaan door een bijdehante witte vleermuis, genaamd Bartok. Acteur René van Kooten speelt Gleb: ‘Ik ben blij met die wijziging. Gleb is een man die echt bestaan had kunnen hebben. Hij heeft de armoede gezien en is getormenteerd, omdat zijn vader betrokken was bij de executie van de Romanovs. Hij is rechtlijnig, overtuigd van het communisme en de revolutie. Ik vind Gleb geen klassieke slechterik, maar hij fungeert wel als de jager in het verhaal. Als Anya echt Anastasia blijkt te zijn,  is het Glebs taak haar alsnog neer te knallen.’

The Last Czars (2019) Beeld Netflix

Op Netflix eindigt The Last Czars met een gruwelijke slotaflevering, waarin de familie Romanov in Jekaterinenburg naar een kelder wordt geleid en daar wordt doorzeefd met kogels. Niemand kan ontsnappen, ook Anastasia niet. Het detail dat het nog een tikje gruwelijker maakt, is dat de prinsessen juwelen in hun kleding hadden genaaid, waardoor de kogels eerst afketsten en het langer duurde voor ze stierven. René van Kooten: ‘Hoewel wij geen executie laten zien, zit zo’n detail als die juwelen ook subtiel verweven in onze voorstelling. Dat vind ik mooi aan deze musical: er zitten historisch verifieerbare elementen in. Ook de dubbelheid in de voorstelling spreekt me aan, want er wordt geen politiek standpunt ingenomen over de Romanovs dan wel het communisme. Je ziet beide kanten. Toch zit je niet naar een geschiedenisles te kijken, het blijft theater.’

Anastasia, door Stage Entertainment, regie Carline Brouwer, voor onbepaalde tijd te zien in Afas Circustheater Scheveningen, première op zondag 22/9.

Het 6-delige docudrama The Last Czars is te zien op Netflix.

Anastasia volgt The Lion King op in Scheveningen

Het Afas Circustheater in Scheveningen werd deze zomer stevig verbouwd, want daar was eindelijk weer eens tijd voor. De hitmusical The Lion King stond sinds oktober 2016 onafgebroken in het theater en trok in drie jaar tijd 1,7 miljoen bezoekers. The Lion King wordt nu opgevolgd door Anastasia. Die musical is een eigen productie van Stage Entertainment, het internationale musicalbedrijf dat werd opgericht door Joop van den Ende. Anastasia ging in april 2017 in première op Broadway in New York, en stond daar twee jaar. De musical werd sindsdien opgevoerd over de hele wereld: Carline Brouwer regisseerde afgelopen jaren ook de producties in Spanje en Duitsland. Na Nederland gaat zij de musical ook in Japan regisseren. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden