Wat maakt de grachten zo'n geliefd toneel voor actiescènes?

Aanvankelijk zou Amsterdam een bijrolletje spelen in actiefilm The Hitman's Bodyguard, maar de stad promoveerde tot hoofdrol. Wat maakt de grachten zo'n geliefd toneel voor actiescènes?

Samuel L. Jackson op een speedboat over de Amsterdamse grachten.

Het is de zomer van 2014: een aantal producenten van de nog te maken Amerikaanse actiefilm The Hitman's Bodyguard zit voor het eerst aan tafel bij de gemeente Amsterdam. Voor Simon Brester, die als filmcoördinator van Amsterdam binnen- en buitenlandse filmcrews wegwijs maakt in de hoofdstedelijke jungle van wetten en vergunningen, is dit het grootste project sinds zijn aanstelling in 2010.

De Amerikanen werken aan een spectaculaire film over een veroordeelde huurmoordenaar, die in ruil voor strafvermindering voor het Internationaal Gerechtshof in Den Haag zal getuigen tegen een Wit-Russische oorlogsmisdadiger. De huurmoordenaar (Samuel L. Jackson) en zijn bodyguard (Ryan Reynolds) maken een tour door Europa en eindigen, via Amsterdam, in Den Haag. Het was de bedoeling dat de hoofdstad een bescheiden doch belangrijk rolletje zou spelen, maar dat liep anders.

De stad kreeg de Amerikanen helemaal in zijn greep: het oude centrum met zijn grachten, pleintjes en wirwar van smalle straatjes moet voor de makers als een soort speeltuin hebben gevoeld. Amsterdam promoveerde van bijrol naar hoofdrol: een opwindende achtervolgingsscène waarin Jackson met een zwarte speedboot over de grachten scheurt, vormt nu de zeer geslaagde belangrijkste actiescène van de film. Auto's tuimelen in de gracht en een man op een motor racet in volle vaart via het dak van een rondvaartboot tegen een kerel op een brug. De filmploeg bracht afgelopen zomer achttien dagen door in Amsterdam. Dat er ook een aardig belastingvoordeel op de makers wachtte, was een fijne bonus.

Beeld uit Amsterdamned (1988).

De in Amsterdam gefilmde actie dwingt je als vanzelf naar het puntje van je stoel, zegt filmcoördinator Brester. 'Je vreest tijdens zo'n achtervolging dat een boot of motor elk moment ergens tegenop knalt. In de promotie die aan de film voorafgaat zie je dat de makers ook echt trots zijn op zo'n scène - het is dan ook even geleden dat er voor het laatst iets soortgelijks op de grachten is gedraaid.'

De aantrekkingskracht van Amsterdam als actiefilmstad komt niet uit het niets, ook al werd de stad op het witte doek de afgelopen jaren voornamelijk afgebeeld als romantisch decor. Op de Dam met Carice van Houten verkleed als Sinterklaascadeautje bijvoorbeeld, in de Nederlandse romcom Alles is liefde. Of op het bankje aan de Leidsegracht, waar twee verliefde tieners met kanker tijdens een stedentrip met elkaar zoenen in de succesvolle Amerikaanse tranentrekker The Fault in Our Stars.

Huurmoordenaar Darius (Samuel L. Jackson) scheurt in The Hitman's Bodyguard in een speedboat over de Amsterdamse grachten.

De voorliefde voor romantiek heeft in elk geval een praktische reden: een zoenscène op een bankje vergt veel minder voorbereiding dan een speedbootachtervolging over de gracht. 'Twee pratende mensen in een relatiefilm zou je zelfs zonder vergunning of voorbereiding kunnen filmen', zegt filmmaker Dick Maas. Sinds zijn actiethriller over een seriemoordenaar die huishoudt in de Amsterdamse grachten, Amsterdamned uit 1988, geldt Maas als specialist in het filmen van hoofdstedelijk filmspektakel. In Do Not Disturb (1999) liet hij een tram ontsporen, in Sint (2010) galoppeert een demonische sinterklaas te paard over de Amsterdamse daken en in Prooi (2016) verandert het Vondelpark in het jachtterrein van een moordzuchtige leeuw. Maas: 'Actiescènes vergen grotere wegafzettingen en overleg met omwonenden. Er moet niemand een deur uitstappen, terwijl een motor over de grachten scheurt.'

De eerste actiefilm die Amsterdam op de kaart zette, was de James Bondfilm Diamonds Are Forever (1971), waarvoor Sean Connery terugkeerde als de Britse geheim agent. Amsterdam is hierin een diamantstad en Bond doet zich voor als smokkelaar die op zoek gaat naar een contactpersoon in een grachtenpand. In Amsterdam bleef de actie overigens beperkt tot een kalm ritje met een gele Triumph Stag-sportauto over de grachten en een rondvaartboot die onder de Magere Brug doorvaart, terwijl het lijk van een oude dame uit de Amstel wordt gevist. 'Rechts ziet u de prachtige huizen zoals onze beroemde Rembrandt ze schilderde', zegt de gids aan boord. 'En aan uw linkerhand... o!'

Huub Stapel in Amsterdamned (1988).

Fraai is het in zwart-wit gedraaide nieuwsitem over die scène dat op YouTube is te vinden - veel verschil met de wijze waarop de crew van The Hitman's Bodyguard de stad afgelopen zomer in zijn greep hield, is er eigenlijk niet. In Polygoonstem: 'Het was een dezer dagen in Amsterdam voor de gewone man wat moeilijk om over de Magere Brug te komen (...) ten gerieve van de cameraploeg die filmopnamen maakte in de hoofdstad voor de nieuwste James Bond: Diamonds Are Forever.'

In hetzelfde jaar, 1971, figureerde Amsterdam als onderkomen voor heroïnesmokkelaars in de vrijwel vergeten Engelse thriller Puppet on a Chain, die desondanks de filmgeschiedenis ingaat als de eerste film met Amsterdamse speedbootachtervolging. Zonder toegevoegde muziek, in de trant van de eindeloze autoachtervolgingen in Bullitt en The French Connection, jagen twee speedboten vanaf het Muiderslot tot aan de sluizen van de Amstel achter elkaar aan. De scène bevat meer suspense dan Amsterdamned, maar daar zet de film van Maas meer spektakel en humor tegenover. In Amsterdamned wordt een roeiboot doorkliefd, rijdt een politieauto op de kade een draaiorgel doormidden ('Godverdomme! Eikel!'), schuiven de boten over een terras naast het water (bij gebrek aan Amsterdamse terrassen op waterhoogte, week Maas noodgedwongen uit naar de Utrechtse grachten) en wordt een boot over een brug gelanceerd.

Maas: 'Puppet on a Chain wordt vaak genoemd als voorbeeld voor Amsterdamned, maar ik had er destijds hooguit wat fragmenten van gezien. Onlangs zag ik de film in zijn geheel, het lijkt inderdaad behoorlijk op mijn bootachtervolging.'

Precies dertig jaar geleden, op de set van Amsterdamned in de zomer van 1987, bleek het ondanks een gedegen voorbereiding niet altijd even duidelijk hoe een actiescène zou uitpakken, zegt Maas. Het waren andere tijden. Hij herinnert zich de eerste dag waarop de fameuze speedbootachtervolging werd gefilmd: de moordenaar vlucht in een zwarte speedboot vanaf een scheepswerf richting binnenstad en rechercheur Huub Stapel zet met een gele boot de achtervolging in. 'Op de grachten konden we eigenlijk niet oefenen', memoreert Maas. 'De eerste keer torpedeerde de speedboot met onze stuntman Dickey Beer een bootje waar op dat moment een junk heroïne zat te spuiten. Die man stak schreeuwend zijn hoofd omhoog: waar we in godsnaam mee bezig waren.'

Voor de bestuurder van de achtervolgende boot bleek het in de smalle grachten bovendien extra lastig manoeuvreren doordat de voorste boot de gracht omtoverde tot instabiel golfslagbad. 'We maakten Amsterdamned eigenlijk heel onbevangen, dat was voor Nederland op dat moment vrij uniek. Tegenwoordig weten we veel beter wat we in deze stad overhoop halen. Toen dachten we: op de grachten draaien, waarom niet?'

Nog altijd spreekt de scène tot de verbeelding: twee jaar geleden vertelde Stapel in De Telegraaf over zijn bijna-doodervaring tijdens de opnamen. Een stuntman maakte een stuurfout en schampte met de boot, waarin ook Stapel zat, met 70 kilometer per uur langs de kade. De acteur liep een hernia op en heeft sindsdien voortdurend tintelende slaapvingers.

Hoewel het voor de buitenstaander knap ingewikkeld lijkt, dat gepriegel op de vierkante centimeter bij het filmen van actie in de krappe binnenstad, valt dat in de praktijk reuze mee, zegt Maas. Hij leerde door te doen. 'Het krijgen van toestemming om te filmen, dát maakt het lastig. En duur. Er zijn bovendien meer buurtcomités en belangengroepen dan ooit, als er eentje dwarsligt, heb je een probleem. De gemeente van een grote stad als Amsterdam zou deze groepen gewoon moeten overrulen. Filmen ís voor de meeste mensen ook vervelend - ik begrijp dat heel goed. Maar een film als Amsterdamned heeft de stad enorm op de kaart gezet.'

De gemeente gaat iets strategischer te werk. 'De stad ligt voortdurend overhoop', zegt Brester. 'Als het geluid van een motor tegen de muren op galmt, is ons voorstel: probeer eens een elektrische scooter. Het is belangrijk om bij de bewoners goodwill te kweken, ook voor toekomstige filmopnamen.'

Schaalverkleining

Het is de ongeschreven wet van de moderne blockbuster: als in de ene film een volledige stad uit de aarde wordt losgewrikt (tweede deel van The Avengers), dan eindigt een volgende film met een sequentie waarin twee planeten op elkaar botsen (de vijfde Transformers). The Hitman's Bodyguard zorgt wat dat betreft voor een welkome schaalverkleining. Het spektakel wordt teruggeschroefd tot min of meer menselijke maat, met het krappe Amsterdamse stadscentrum als cruciaal ingrediënt.

Soms maakt de Nederlandse wet specifieke opnamen onmogelijk. Dronecamera's boven Amsterdam zijn bijvoorbeeld verboden, vanwege het vliegverkeer van en naar Schiphol - filmcoördinator Brester zit in een heuse dronewerkgroep om uit te vogelen hoe hier in de toekomst verandering in te brengen. In andere gevallen gooit de Nederlandse Flora- en faunawet roet in het eten. 'In de Oudezijds Achterburgwal lag op de set van The Hitman's Bodyguard een meerkoet te broeden, die heeft meer rechten dan de filmmakers.' Daarop verhuisde de voltallige crew een paar grachten verder, naar de Rechtboomssloot.

De inhoudelijke invloed van de gemeente op de filmproducties blijft minimaal. Brester: 'Amsterdam laat zich voorstaan op handelsgeest en innovatie. Als het even kan, brengen we dat graag voor het voetlicht. Maar in de praktijk is het lastig om dit in het script te krijgen, zonder daar veel voor te betalen.'

Als Maas er opnieuw in slaagt de buurtcomités te overtuigen, kan hij in elk geval aan de slag met een overgebleven Amsterdamse actiedroom: een winterse autoachtervolging op de bevroren grachten. Hij bedacht de scène voor zijn nooit verwezenlijkte film The Missing Diaries en draaide eind jaren tachtig tijdens een strenge winter zelfs wat beelden van de bevroren stad. Wellicht, zegt hij, wordt de scène nog eens in een andere film gebruikt. 'Twee auto's op het ijs, dat lijkt mij geweldig spectaculair.'


Actiescènes in Amsterdam: deze films gingen The Hitman's Bodyguard voor

Puppet on a Chain (1971)
Acht minuten durende speedbootachtervolging van het Muiderslot tot de sluizen op de Amstel.

Diamonds are Forever (1971)
Er wordt een lijk uit de Amstel gevist en James Bond vecht een robbertje in een lift van een pand aan de Reguliersgracht, maar die scène werd stiekem gedraaid in de Pinewood Studios.

Amsterdamned (1988)
Met tien camera's tegelijk filmde Dick Maas hoe een politieauto op de kade dwars door een draaiorgel rijdt, terwijl op hetzelfde moment twee speedboten de grachten omtoveren tot golfslagbad.

Do Not Disturb (1999)
Een ambulance rijdt met gierende banden dwars door het gesloten hek van het Vondelpark en laat even later een tram ontsporen.

Ocean's Twelve (2004)
Geen actie in de hoofdstad in dit vervolg op Ocean's Eleven, wel ontmoeten Brad Pitt en George Clooney een contactpersoon in een coffeeshop, met als doel een waardevol VOC-aandeel te stelen.

Spion van Oranje (2009)
De film is nog geen minuut onderweg en het Koninklijk Paleis op de Dam vliegt in de lucht. Aardig gedaan, hoewel niet volledig overtuigend.

Sint (2010)
Een demonische moord-Sinterklaas galoppeert te paard over de Amsterdamse daken, een tiental meters lager op de hielen gezeten door de politie die ook niet weet wat het meemaakt.

Kidnapping Mr. Heineken (2015)
Druk gemonteerde toestanden op de gracht en kade, terwijl de Heinekenontvoerders in deze internationale filmuitvoering van het ontvoeringsdrama wild schietend over de grachten varen.

Prooi (2016)
Het Vondelpark voelt als een jungle à la het Schwarzeneggervehikel Predator, waar een leeuw zijn achtervolgers voortdurend te slim af is.

Kill Switch (2017)
'Het regent treinen en boten op IJburg', was de kop boven het Volkskrantverhaal over de Nederlandse specialeffects-maker Tim Smit. Om de stad in zijn pulpachtige sciencefictionfilm dystopisch te laten lijken, filmde hij om vijf uur 's ochtends na de Gaypride.

Sense8 (tv, 2017)
Een moordscène voor de Nachtwacht en een ontsnapping uit Paradiso via de nooduitgang, waar - uiteraard - een speedboot wacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden