OOG VOOR DETAILBoter

Wat ligt daar toch tussen het gevogelte, de kaas en de eieren?

Detail uit: Joachim Beuckelaer, Marktverkopers met gevogelte, 1566-1570, olieverf op doek.Beeld Museo di Capodimonte

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: boter.

Een paar stukken zalmmoot, dacht ik eerst, maar helemaal zeker was ik niet. De vormpjes grepen mijn aandacht; drie sippe gezichtjes lagen me aan te staren op een houten schaal. Als een soort boze Pacmans. Ik werd er vrolijk van toen ik er voor stond, vorig jaar zomer in Napels. Maar wat is het? Het schaaltje ligt op een drukke markt tussen gevangen en dood gevogelte, kaas en eieren. Een man en een vrouw zijn de verkopers van deze waar, en op de achtergrond is er ook nog een mooi uitzicht met gebouwen. Een schilderij dat een perfecte quarantainepuzzel zou zijn op je keukentafel.

Verderop in de voorstelling liggen er nog een paar van die vreemde vormen, met een beetje verbeelding is het een invasie vanuit de ruimte. Vanwege de vogels in het schilderij schoof ik van zalmmoot naar iets als platgeslagen kipfilets, misschien bedoeld voor aan een spies, want er zit een gat in het midden van de vormpjes. Hoewel dat nog altijd weinig overtuigende argumenten zijn. Dus ik deelde dit detail op Twitter, je weet nooit. Oude kunst en nieuwe technieken zijn een fijne combinatie, want als meer mensen dan alleen kunsthistorici zich buigen over details, levert dat bijna altijd verrassingen op.

Het leuke is dat je dan eerst te zien krijgt hoe verschillend mensen associëren. De een dacht brood, de ander kaas, zeep, taart of een duivekater – een oud-Hollands brood in ruitvorm. Deze vormpjes kom je in elk geval vaker tegen in kunstwerken, soms liggend in een mand, vaak net als hier met een doek erom of -onder. Ze zijn meestal roze, vandaar dat ik aan vlees dacht, soms wat geliger. Het lijkt me knap lastig voor een restaurator om te beslissen hoe je zoiets moet opfrissen, als je geen idee hebt welke kleur het ding oorspronkelijk hoorde te hebben.

Joachim Beuckelaer, Marktverkopers met gevogelte, 1566-1570.Beeld Museo di Capodimonte

Voedselhistoricus Lizet Kruyff houdt het op boter, en wees op een interessante tekst hierover uit de 19de eeuw, waarin staat dat elke regio en elke boterhandelaar zijn eigen kenmerkende stempel in de vorm had, zodat mensen wisten waar de boter vandaan kwam. De boter werd gedrukt of gegoten in de houten mal, en er na harding uitgeklopt. Het was een vaste hoeveelheid boter, hoewel de reguleringen per stad konden verschillen. De sippe gezichtjes waren blijkbaar het merkteken dat de Vlaamse Joachim Beuckelaer tegenkwam in zijn buurt. De Italiaanse koopmannen kochten zijn werk graag.

Een lezer, Albert Veerman, deelde een foto van een botermal die hij had gevonden op Marktplaats met bloemvormen erin. Je kunt daarbij ook zien dat de buitenkant van de houten vorm een handvat heeft voor het uittikken van de boter. Andere houten mallen zijn ingenieuzer en hebben een systeem om de boter eruit te drukken.

Sommigen hebben nog steeds twijfels of deze vormen geen kaasmallen waren, en zelf vraag ik me nog af waarom die gaten in het midden erin zitten. Maar boter klinkt met al deze beelden en de tekst het meest logisch. Boter, kaas en eieren, in de kraam van een koopman en -vrouw die ook kippen, konijnen en eenden aanbieden. Niet op de keukentafel, toch een fijne puzzel.

Joachim Beuckelaer, Marktverkopers met gevogelte, 1566-1570, olieverf op doek, 162,4 x 219,6 cm, Museo di Capodimonte Napels.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden