ONDERZOEK

Wat leren tien seizoenen Zomergasten ons?

Zomergastenkunde

Maurice de Hond deed gedegen onderzoek naar de laatste tien seizoenen Zomergasten. Wat leren zijn cijfers ons?

Een screenshot gemaakt van de uitzending van Zomergasten met Hans Teeuwen. Beeld ANP

Het was uit louter hobbyisme dat opiniepeiler Maurice de Hond tien seizoenen lang de waardering van VPRO's Zomergasten onderzocht. Nooit heeft hij wat met de resultaten gedaan, maar nu hij tien jaar (met een onderbreking van twee jaar, waarvan hij zich de oorzaak niet eens meer herinnert) bijeen heeft, is het aardig eens wat bevindingen te melden rond het meest besproken zomerritueel op televisie.

Eindelijk weer nieuwe feiten in de Zomergasten-kijkkunde, die doorgaans bestaat uit de rituele dans van snelle meningen, variaties op de thema's 'Geen chemie tussen de gast en presentator' en 'Mooie, kwetsbare gast #Puur #Emotie'.

Eerder (23 juli jl.) inventariseerde deze krant alle seizoenen van Zomergasten met een fascinerende tabel vol kijkcijfers. Met als ontnuchterend inzicht dat een aanzienlijk deel van de eerste lichting gasten (van Pierre Janssen, de eerste zomergast, tot en met Morris Tabaksblat in 2004) overleden is. Dat de aflevering met Henk Hofland, 'Journalist van de eeuw', in 1990 de slechtst bekeken uitzending was, en de aflevering met Youp van 't Hek in 2001 met bijna 1,3 miljoen kijkers de hoogste score haalde.

Huidig seizoen (nog) laagste cijfer

Het huidige ZG-seizoen was na vier afleveringen het laagst gewaardeerd sinds De Hond met zijn metingen begon. (De hoogste waardering, 6,7, kreeg de reeks van vorig jaar.) De aflevering met filosofecolumniste Simone van Saarloos hoort met een 5,3 tot de minst gewaardeerde afleveringen uit de afgelopen tien jaar, in het rijtje met Erik van Lieshout (2011) en Cees Nooteboom (2005).

Nuancering: de (met 600 duizend kijkers goed bekeken en goed ontvangen) aflevering van afgelopen zondag met Annejet van der Zijl scoorde goed: een 6,9 voor de gast, Wilfried de Jong boekte een 6,4, de aflevering als geheel een 6,6. Ook de slotaflevering met Damiaan Denys kan het gemiddelde nog opkrikken.

Waardering van de kijkers

Maar dat zijn kijkcijfers, die altijd al met scheve ogen moeten worden bekeken, al helemaal bij een programma als Zomergasten. Zeker gedurende de eerste afleveringen van een reeks zullen meer Nederlanders op vakantie zijn. Wie op maandagochtend weer op tijd naar het werk moet, zal mogelijk het bed verkiezen boven de late televisie. Daarnaast zijn de kijkcijfers toch altijd al dagkoersen, afhankelijk van onder meer het (zomer)weer en het overige televisieaanbod. En van de gast, uiteraard.

Wezenlijker is de waardering van de kijkers. Die buitelen elke zondagavond over elkaar heen op Twitter, om na de eerste minuut al te vervallen in kritiek op gast of presentator, obstinaat gegaap of instemmend citeren - voor veel kijkers kennelijk een beleving op zichzelf. Zomergasten is op Twitter de Boer zoekt vrouw voor intellectuelen. Maar daar roert zich een beperkte groep; de meerderheid zit op de bank en zwijgt.

Maurice de Hond peilde jaarlijks onder zijn 'vaste' deelnemers aan zijn doorlopende onderzoek de mening onder degenen die naar Zomergasten hadden gekeken. Dat waren er per meting tussen de 350 en 550, volgens De Hond vormen zij een representatieve weerspiegeling van de gemiddelde ZG-kijker.

Enkele bevindingen en conclusies, voor aan de koffieautomaat.

Zomergasten is een hele zit

Slechts 20 tot 30 procent kijkt naar Zomergasten van begin tot eind. Drie uur televisie is in het huidige mediatijdperk een ongekende lengte, maar kennelijk ook veel geïnteresseerden te lang. En dan is het programma in de loop der jaren al teruggebracht met ongeveer een uur. Zomergasten draait door.

Geen kritischer publiek dan de Zomergasten-kijker

Die indruk kregen we al bij de virtuele koffieautomaat Twitter, maar ook de rapportcijfers van De Hond zijn ronduit zuinigjes te noemen. Veel meer dan een zesje, een zesenhalfje zit er meestal niet in. Je vraagt je af waarom het programma nog bekeken wordt.

De oorzaak schuilt deels in de meting van gemiddelden. De Hond deelde zijn kijkers in drie categorieën in: zij die het programma uitkeken, zij die 'ongeveer de helft' zagen en zij die 'een klein deel' volgden. De eerste is uiteraard positiever gestemd (anders was hij/zij wel afgehaakt), de laatste is vaak het negatiefst (want was anders wel blijven kijken).

Hoewel ook hier de werkelijkheid weleens complexer in elkaar steekt. Een van de best gewaardeerde afleveringen is die met wiskundige Ionica Smeets (7,3). Van degenen die maar een klein deel gezien hebben, geeft 61 procent toch een 7 of 8. Hetgeen moet betekenen dat er andere dan inhoudelijke redenen waren om af te haken of te laat in te schakelen.

(Bèta-)wetenschappers zijn in het voordeel

Dat zou de conclusie moeten zijn bij het zien van de twee hoogst gewaardeerde gasten: wis- en natuurkundige Robbert Dijkgraaf en wiskundige Ionica Smeets. Beiden maakten voor velen onbegrijpelijke, abstracte (en op tv zeldzame) kennisgebieden toegankelijk. De traditionele wetenschapper van Zomergasten doet het vaker goed: ook hersenonderzoeker Dick Swaab gooide hoge ogen. Het kan geen toeval zijn dat in al deze topscoorders een leraar schuilt.

Alfa's kunnen het net zo goed

Kijk maar naar schrijver Adriaan van Dis (7,3), strafrechtadvocaat Wim Anker (7,1) of schrijver David van Reybrouck (7,3). Soms staat een persoonlijk verhaal garant voor hoge cijfers, zoals het geval was bij violist/dirigent Jaap van Zweden (7,2), die in 2009 uitgebreid vertelde over zijn autistische zoon.

Uit alle voorbeelden - ook die van de wetenschappers - blijkt die ene wet: de kunst is niet zozeer om zomergast te worden, maar om zomergast te zijn. Dat vergt een apart talent. De ideale zomergast heeft een verhaal (persoonlijk of vakmatig, dat maakt in principe niet uit) en is vooral in staat dat - geholpen door de presentator als aangever - op een meeslepende manier en met originele, verrassende fragmenten voor het voetlicht te brengen. In het beste geval gaan de ogen van de kijker open en leidt het tot een nieuwe manier van kijken, ook naar al bekende beelden.

De presentator heeft het altijd gedaan

Klopt. Gemopper over de presentator hoort bij Zomergasten als klagende boeren bij het weer.

De beste interviewers ('Hij vraagt wéér niet door!') zitten thuis op de bank; een teleurstellende presentator berooft de gast van al zijn glans. Het duidelijks is dat zichtbaar in het geval van Connie Palmen met Cees Noote-boom in 2005, waar de discrepantie tussen de gast (6,0) en presentator (4,9) het grootst was, en wat het eindcijfer flink drukte.

De best gewaardeerde presentatoren van de afgelopen tien jaar waren Jelle Brandt Corstius en Wilfried de Jong, beiden goed voor een 6,6.

De gast heeft bij voorbaat gewonnen

Vrijwel altijd oogst de gast een hogere waardering dan de presentator. Een enkele keer 'wint' de laatste (zoals bij Bas Heijne met actrice en regisseur Annemarie Prins in 2008; ook het zwoegen van Margriet van der Linden met haar legendarisch zwijgende duo Viktor en Rolf oogstte in 2009 meer sympathie dan het duo zelf), maar dat zijn eenmalige uitzonderingen. Alleen Jan Leyers scoorde in 2012 een aantal keren hoger dan zijn gasten. Wilfried de Jong overkwam hetzelfde met Freek de Jonge, filmmaker Jim Taihuttu en onlangs met schrijver Peter Buwalda.

Zomergasten is geen interview, maar een dans

Beide partners hebben een gezamenlijk belang: zo stijlvol mogelijk de vloer op, maximale waardering van de publieksjury. De dans is soms een klassieke tango of een slow fox, soms modern ballet. Maar bij een valpartij lijkt niemand gebaat; tegenwerpingen of kritische vragen staan slechts ten dienste van de stijldans. Vandaar dat spijkerharde interviews nauwelijks voorkomen en de presentatoren ook geen geschoolde interviewers uit de journalistieke traditie hoeven te zijn.

Door een ingewikkeld spel van leiden en geleid worden kan de ene partner de ander opstuwen tot grotere hoogten (helaas komt het omgekeerde ook voor). Mooi voorbeeld is - alweer - het seizoen dat Connie Palmen presenteerde. De gemiddelde eindwaardering voor haar is een 5,6, maar uitgerekend in de best gewaardeerde aflevering met Robbert Dijkgraaf lijkt zijn succesfactor ook op haar af te stralen, en werd ze gewaardeerd met een 6,5.

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.