BeschouwingLittle Women

Wat kan de jonge, vooruitstrevende regisseur Greta Gerwig nog met het grijsverfilmde verhaal van Little Women? Veel, blijkt in haar geniale film

Gerwig zet een vergrootglas op de elementen die de 19de-eeuwse roman onwaarschijnlijk modern maken.

Vanaf links: Emma Watson, Florence Pugh, Saoirse Ronan en Eliza Scanlen in Little Women.

Voor een Nederlander is het bijna niet voor te stellen, maar in Amerika kan dit: dat een boek in de 19de eeuw een succes was, dat het nog altijd grif wordt gelezen, dat dat boek voor de zevende keer wordt verfilmd en dat hele volksstammen nog reikhalzend naar die verfilming uitkijken ook.

Dat er ook mensen zijn die geen goede herinneringen aan het boek hebben, mensen die helemaal niet op de zoveelste verfilming zitten te wachten, en dat die toch gaan kijken.

En dat zowel fans als niet-fans dan enthousiast zijn. Dat die zevende verfilming iets vertelt wat de zes eerdere films nog niet toonden. Dat de film iets nieuws belicht, wat je in het boek altijd over het hoofd hebt gezien.

Dat oude boek is Little Women, van Louisa May Alcott, gepubliceerd in 1868, en die nieuwe film is Little Women, van regisseur Greta Gerwig (36), uit 2019. Het boek was een bestseller: in de eerste twee weken na de verschijning werd de roman tweeduizend keer verkocht (zo veel voor die tijd, dat de uitgever direct een vervolg bestelde bij Alcott). In de 151 jaar nadien is het nooit uit druk genomen. De film is een groot succes: hij kreeg positieve recensies, wordt goed bezocht en is genomineerd voor onder meer de Oscar voor Beste film.

De geschiedenis van de vier zusjes March – Meg, Jo, Beth en Amy – die in armoede opgroeien in Concord,  Massachusetts, terwijl hun vader aan noordelijke zijde deelneemt aan de Amerikaanse Burgeroorlog, was lang een van de populairste boeken op de leeslijst van middelbare scholen. Moeders lazen het coming-of-age-verhaal voor aan hun dochters of lieten het hen zelf lezen, generatie op generatie. En wie het verhaal niet van papier kent, kent het wel van een van de talloze speelfilms, tekenfilms, toneelstukken, radio- en tv-bewerkingen of de opera die op het origineel zijn gebaseerd.

Vrijzinnig maar straatarm

Een Amerikaanse klassieker dus, die volledig leek uitgekauwd. Wat voor eer viel daar voor Gerwig (36) nog aan te behalen?

Little Women gaat over Alcotts jeugd. Net als de vier zussen groeide zij op in een vrijzinnig maar straatarm gezin. Vader Alcott was filosoof, bevriend met grote transcendentalistische denkers als Ralph Emerson en Henry Thoreau en stimuleerde de vrije ontplooiing en het creatieve talent van zijn vier dochters. Tegelijk bracht hij zo weinig geld binnen, dat Louisa zich al op jonge leeftijd genoodzaakt zag het gezin te onderhouden.

Toen Alcott door haar uitgever werd gevraagd een boek te schrijven over meisjes, besloot ze (ze had meer met jongens, maar wilde wel geld verdienen) Little Women te modelleren naar zichzelf en haar zussen.

Natuurlijk – het is de 19de eeuw – werd dat een moralistisch boek, soms sentimenteel en deels van suikergoed. Wie door zijn moderne oogharen kijkt, leest vooral over langharige meisjes in lange rokken die zich bij het haardvuur zorgen maken over wie ze zullen trouwen.

Toch was het ook een vernieuwend boek, vanwege het vrije, moderne taalgebruik en de realistisch geschetste personages, die weliswaar goed en zuiver proberen te leven, maar alle vier hun eigen zwakheden hebben.

Er is Meg, het huiselijke type, dat kiest voor de rol van echtgenote en moeder, en zich af en toe te buiten gaat aan luxe die ze zich niet kan permitteren. Er is de opofferingsgezinde Beth, een begenadigd pianist, die te verlegen is voor optredens. Er is tomboy Jo, die onafhankelijk wil zijn en schrijver wil worden. En er is Amy, de meest zelfbewuste, die kunstenaar wil worden, maar ook op een gesetteld leven hoopt. Voor generaties Amerikaanse lezers was het een karaktertest: op wie van de March-zusjes wil ik het meest lijken?

Het is vooral het personage van Jo, geënt op auteur Alcott zelf, dat het boek op sleeptouw neemt, de 19de eeuw uit en de moderne tijd in. De onstuimige en onaangepaste Jo, de schrijver-in-spé die zo openlijk worstelt met haar opvliegende karakter en de beperkingen die de maatschappij vrouwen oplegt. Ze vindt haar beste vriend en gelijke in Laurie, een rijke buurjongen wiens huwelijksaanzoek ze afslaat.

Held van Simone de Beauvoir

Jo werd niet alleen de held van vrouwelijke schrijvers, van Simone de Beauvoir tot Patti Smith, ze werd ook de grote ster van de Little Women-films, vertolkt door beroemdheden als Katharine Hepburn (in 1933) en Winona Ryder (in 1994).

De verfilming van Little Women uit 1933, met boven aan Katharine Hepburn als Jo.
De verfilming van Little Women uit 1994, met links Winona Ryder als Jo.

Elk tijdperk creëerde zijn eigen Little Women: morele zedendrama’s vanaf de vroege 20ste eeuw, romantische zwijmelfilms vanaf de jaren dertig (‘World’s greatest love story!’ juichte de versie uit 1949 met Elizabeth Taylor als Amy); feministische interpretaties vanaf de jaren zeventig, met als voorlopig hoogtepunt de film uit 1994, met Ryder als Jo die voor het vrouwenkiesrecht pleit en Susan Sarandon als de moeder die het dragen van korsetten afwijst (wat in het boek niet terug te vinden is).

Maar met de tijd nam ook de kritiek op Alcotts tekst toe: wat was dat voor een draak van een klassieker, als de opstandige en onconventionele heldin toch haar vrijheid en creativiteit opoffert om te trouwen met ene professor Bhaer? Waarom moet het leven van vrouwen altijd ‘vervolmaakt’ worden met een huwelijk of een zwangerschap?

En wat denkt uitgerekend Greta Gerwig – die als actrice, scenarioschrijver en regisseur juist bekend staat om eigenzinnige vrouwenrollen – daarmee te kunnen doen?

Natuurlijk stoft Gerwig het verhaal af. Ze blaast de poedersuiker weg, laat het sentiment van het boek achter in het boek, en zet een vergrootglas op de elementen die de 19de-eeuwse roman onwaarschijnlijk modern maken. Sommige dialogen zouden gisteren geschreven kunnen zijn, zoals die waarin Jo (gespeeld door Saoirse Ronan) haar moeder (Laura Dern) toevertrouwt dat ze woedend is over de beperkingen waar ze als jonge vrouw tegen opbotst. En dan het begripvolle antwoord van haar uiterlijk altijd zo beheerste moeder: ‘Ik ben bijna elke dag van mijn leven woedend.’

Of ze focust op de bijzondere band tussen de zussen, die zo hecht is dat elke man slechts een bijrol speelt. Dat wordt wonderschoon duidelijk in de scène waarin buurjongen Laurie (Timothée Chalamet) voor het eerst het chaotische huishouden van de zusjes betreedt en zij zich gedragen alsof hij er niet is, althans, alsof hij geen man is, geen (seksuele) stoorzender die hun gedrag verandert.

Allereerste scène

Maar Gerwig haalt niet alleen dingen weg. Haar grote troef is dat ze iets toevoegt: de aanwezigheid van schrijver  Alcott. In de allereerste scène (een heel andere dan in het boek en alle andere verfilmingen) zien we Jo haar roman aanbieden bij de uitgeverij en weet de kijker: in deze film smelten Jo en haar bedenker samen.

Het levensverhaal van Alcott, die tot haar dood vrijzinnig, ongetrouwd en kinderloos bleef, resoneert op deze manier door in deze film, terwijl dat in het boek onmogelijk was. Alcott kon haar echte levensverhaal niet opschrijven omdat in het 19de-eeuwse Amerika (anders dan in bijvoorbeeld Engeland) literatuur door en over vrouwen nauwelijks nog serieus werd genomen. Alcott kreeg – net als Jo in die eerste scène van de film – te horen dat ze, wilde ze haar boek verkopen, er beter voor kon zorgen dat de vrouwelijke hoofdpersoon aan het eind van de roman getrouwd zou zijn. Of dood.

Die toevoeging van Alcott, als in een soort raamvertelling, stelt Gerwig in staat om aan het einde van de film op geniale wijze in het midden te laten of Jo nu wel of niet trouwt.

Met haar film toont Gerwig het boek dat Alcott waarschijnlijk wel wilde, maar destijds niet mocht schrijven. Door een laag toe te voegen, komt Gerwig dichter bij de kern.

De originele boekomslag van Little Women uit 1868.

Gerwig niet genomineerd

Voor het tweede jaar op rij sloeg de Academy vrouwen over bij de bekendmaking van de Oscarnominaties, afgelopen maandag. Geen enkele vrouw is genomineerd voor beste regie, terwijl veel goed ontvangen films van afgelopen jaar zijn gemaakt door vrouwen. Het opvallendste voorbeeld is Greta Gerwig, die is gepasseerd voor haar regie van Little Women, terwijl die film wel zes andere nominaties in de wacht sleepte: Beste film, Beste actrice (Saoirse Ronan), Beste vrouwelijke bijrol (Florence Pugh), Beste bewerkte script (Gerwig), kostuumontwerp en filmmuziek. En dus konden de hashtags weer worden afgestoft: #OscarsSoWhite en #OscarsSoMale

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden