Wat is het wezen van zwartheid?

Eind augustus 1619 arriveerde er een Nederlands oorlogsschip in Point Comfort in Virginia om er niets anders te brengen dan 'zo'n 20 en nog wat Negers'....

De '20 en nog wat' zijn, voorzover gedocumenteerd, de eerste Afrikaanseslaven die in Amerika aan land kwamen. En daarmee heeft Nederland, schrijftMartin Schouten in zijn Zelfportret als neger, een belangrijke bijdragegeleverd aan wat voor hem een hoogtepunt van de wereldcultuur is: dejazzmuziek.

Martin Schouten vertelt in zijn Zelfportret het verhaal van een reisdie hij in 2003 maakte van Amsterdam naar New York en het Amerikaansezuiden, op zoek naar de wortels van zwart en jazz. Eigenlijk had hij zijnreis zullen maken met zijn vriend Willem de Vrede, die aan de Universiteitvan Amsterdam een afscheidscollege gaf over blanke en zwarte identiteitonder de titel 'Zelfportret als neger'. Willems aantekeningen over'zwartheid' zouden door Martin Schouten worden voorzien van journalistiekestukken om Willems onderzoek naar zwarte identiteit aan te kleden metcouleur locale. Maar Willem overleed aan een hartstilstand, en Martin gingalleen.

Het boek kwam er toch, als een 'grafsteen voor Willem' met gedeeltenvan Willems notities vervlochten met Martins verhaal van de reis en deterugkeer in Amsterdam.

Willem en Martin zijn geen van beiden zwart, maar ze lijden aan een'omgekeerd racisme': ze zijn verliefd op alles wat zwart is en zijn er ookvan overtuigd dat alleen zwarten echte jazzmuziek kunnen maken - hoewel zein een van hun gesprekken ook moeten toegeven dat deze opvatting bij eengeblinddoekte luistertest niet wordt bevestigd. Eigenlijk hadden ze datwillen zijn: zwarte jazzmuzikanten. Zwarten hebben swing, muzikaliteit engevoel voor humor. Of, zoals Schouten met instemming citeert uit JackKerouacs On the Road: 'Ik wilde maar dat ik een neger was', omdat 'deblanke wereld niet extatisch genoeg was, niet genoeg vol leven, vreugde,lol, duisternis, niet genoeg nacht'.

De andere kant van de medaille is het slavenverleden, de onderdrukkingen de onzichtbaarheid van zwarten. Martin Schouten verschiet van kleur alshij in het beschaduwde deel van het postkantoor een zwarte man over hethoofd ziet: ''Neem me niet kwalijk, ik had je niet gezien', met deschuldbewuste herinnering aan Bertold Brechts regels: 'Die im Licht steh'n,ja, die sieht man und die im Dunkel sieht man nicht.' Later, in Alabama,tekent hij op hoe de gemeente begint te schateren als de dominee uit hetevangelie aanhaalt: 'Jullie zijn het licht der wereld.'

Heel het boek van Schouten gaat over de lastige en stekelige vraag ofer iets bestaat als een 'wezenskenmerk' van zwarten. Voor een deel gaat hetboek over 'zwarte' literatuur die zich heeft beziggehouden met negritude:is er zoiets als 'zwartheid', en zo ja, behoort die dan tot de aangeborennatuur of is die gevormd door de geschiedenis? Martin Schouten laatallerlei kanten van het vraagstuk zien, zonder echt te laten weten of hijdenkt dat aangeboren 'zwartheid' bestaat - maar door het hele boek heenloopt de gedachte dat alleen zwarten goede jazzmuziek konden maken.Gelukkig heeft het boek een happy multicultureel einde: de rijke platen-en boekencollectie van Willem de Vrede wordt met hulp van een swingende enjazzminnende Marokkaan naar het jazzarchief gebracht.

Zelfportret als neger staat nadrukkelijk aangekondigd als 'roman', maarverzonnen is er weinig. Martin Schoutens boek zit zo dicht op de feiten,dat hij zelfs gedeelten uit bestaande kranteninterviews gebruikt om teonthullen dat een Amsterdamse mevrouw ooit een verhouding had met eenjazzmuzikant. Dat zal wel waar zijn, maar het is de vraag of dit soortfamiliegeschiedenissen in een boek moet.

Zelfportret als neger bevat heel mooie portretten, maar de verbindingtussen jazz, slavernij en zwartheid blijft een beetje los zand.Provocerende stellingen, over bijvoorbeeld de wetenschappelijk bewezenlagere score van zwarten bij intelligentietests, worden met grote inzetverdedigd. Je hebt die overtuiging maar te accepteren: wetenschap iswetenschap.

Dat neemt niet weg dat Martin Schouten goed kan vertellen, en eenprachtige couleur locale laat zien: de rivier is te ruiken in debeschrijving van de drie zwarte mannen die in de regen staan te vissen inde rivier waarover ooit hun Afrikaanse voorouders Amerika binnenkwamen.

Daar, waar de nazaten van de '20 en nog wat' te kleine visjesteruggooien in het water, vindt Martin Schouten de wieg van de jazz.

Clara Strijbosch

Martin Schouten: Zelfportret als negerNieuw Amsterdam256 pagina's16,50ISBN 90 468 0013 X

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden