BESCHOUWING

Wat is er vermoeiend aan muze zijn?

Een muze helpt een kunstenaar en inspireert, maar waar ze verschijnt, liggen de hardnekkige clichés op de loer. Hoe de inspirator is uitgegroeid tot misverstand.

Marlene Dumas, De muze is moe, 1994. In bezit van Museum de Lakenhal, Leiden. Beeld .
Marlene Dumas, De muze is moe, 1994. In bezit van Museum de Lakenhal, Leiden.Beeld .

'De muze is moe', schreef beeldend kunstenaar Marlene Dumas op een zeefdruk uit 1994. Boven die woorden zien we een blote vrouw die uit een dik zwart kader probeert te kruipen. Dat lukt haar niet. Dus kunnen we haar alsnog bekijken: haar hakken, haar kuiten, haar billen en haar linkerborst zijn bol aangezet. Alleen haar gezicht zien we niet, maar haar houding zegt genoeg. Ze is moe en misschien zelfs wanhopig.

De zeefdruk van Dumas is te zien op de tentoonstelling O Muze! in Museum De Hallen in Haarlem. Elke zomer, dit jaar voor de negende keer, neemt het museum een kunsthistorisch onderwerp onder de loep, uitgevoerd door Nederlandse kunstenaars. Dit jaar is de muze aan de beurt, een onderwerp met meer sexappeal dan eerdere edities over de zee, de lucht of het Nederlandse landschap. Maar ook een onderwerp waarbinnen een gevaarlijke valkuil dreigt. Die zeefdruk van Dumas geeft alvast een hint.

Waarom is het eigenlijk vermoeiend om een muze te zijn?

Taakomschrijving van een muze

Eerst een korte taakomschrijving: een muze helpt een kunstenaar en creëert inspiratie. Dat kan op veel verschillende manieren. Door te poseren, de post te openen, soep te koken en/of op het juiste moment te spreken of te zwijgen.

Jan Sluijters noemde zijn muze Greet van Cooten, met wie hij was getrouwd, zijn 'morele assistente'. Een nobele taak. In zijn schilderijen beeldt hij Greet van Cooten steeds af als een prachtige droomvrouw.

Niet zelden werd een muze beroemd door niet één kunstenaar bij te staan, maar meerdere. Elena Dmitrievna Djakonova, beter bekend als Gala, was zo'n multi-inzetbare muze. Begin vorige eeuw wist zij allerlei surrealisten te inspireren, zoals Max Ernst, André Breton en haar echtgenoot Salvador Dalí.

Jan Sluijters, Halfnaakt, uit 1912, met zijn vrouw en muze Greet van Cooten. In bezit van Rijksmuseum Twenthe. Beeld Rik Klein Gotink
Jan Sluijters, Halfnaakt, uit 1912, met zijn vrouw en muze Greet van Cooten. In bezit van Rijksmuseum Twenthe.Beeld Rik Klein Gotink

Passief object

Nu kunnen we er gerust vanuitgaan dat Greet van Cooten en ook Gala soms hun dag niet hadden. Het zal niet makkelijk zijn zo vaak te moeten poseren en iemand moreel te assisteren. Gala zal soms doodop zijn geweest, tussen die rivaliserende surrealistische ego's. Maar daar gaat het nu niet om. We zijn allemaal weleens moe. Dat is niet wat Dumas ons probeert duidelijk te maken.

De muze die zij namelijk laat zien, is gevangen in de blik van de kunstenaar (het dikke zwarte kader), die zich zelfs tijdens deze ontsnappingspoging nog aan haar weelderige vormen verlekkert. Kijk, wat zien haar billen er mooi uit in deze houding! Dumas zette ze met dikke strepen aan. In haar gedicht The Muse is Exhausted (1990) verwoordde Dumas het lot van de muze als volgt:

The muse is exhausted

too many bodies and not enough soul.

She's got the porno blues.

Volgens Dumas dreigt de muze dus uitgehold te worden, zielloos te raken. Zij is een passief (lust)object. Zo beeldde Dumas haar af in de zeefdruk, om kritiek op die ondankbare rol te leveren.

Oneerlijke rolverdeling

Het idee van de muze als passief object stamt uit een tijd waarin kunstenaars meestal bazige heren waren en hun muzen doorgaans bevallige dames. Een overzichtelijke rolverdeling, die goed past bij allerlei hardnekkige opvattingen over wat mannelijk en wat vrouwelijk is.

Salvador Dalí zei ooit in een interview dat talent en creatieve potentie te vinden zijn in de ballen. Geen ballen betekent geen creativiteit, of nou ja, voortplanting, daar vond Dalí vrouwen wel geschikt voor. Geen ballen, dan kun je niet schilderen. Jammer voor Gala, als zij had willen schilderen althans.

Wie kunst wil maken zonder ballen, moet natuurlijk flink tekeer gaan tegen zo'n oneerlijke rolverdeling. Dat doet Dumas, op een geraffineerde manier. Dumas schreef haar gedicht in 1990 en maakte haar zeefdruk in 1994. Praatjesmaker met ballen Dalí is alweer 26 jaar dood. De afgelopen decennia is de kunstwereld voorzichtig aan minder mannenbolwerk geworden. We zullen het ballenargument niet snel meer tegenkomen, althans niet expliciet.

Salvador Dali bij zijn schilderij 'Christ of St John On The Cross' in 1951. Beeld getty
Salvador Dali bij zijn schilderij 'Christ of St John On The Cross' in 1951.Beeld getty

'Too many bodies and not enough soul'

Het jammere is alleen dat de passieve muze nog lang niet is uitgeroeid. Sterker nog, ze duikt zeer regelmatig op. Neem het Britse supermodel Kate Moss, door veel kunstenaars vastgelegd en dus zo'n multi-inzetbare muze. Op eigen initiatief ontmoette zij begin deze eeuw de hoogbejaarde schilder Lucian Freud. Van het een kwam het ander. Ze vertelde: 'Hij begon nog dezelfde avond te schilderen. Ik kon geen nee zeggen tegen Lucian. Hij is erg overtuigend.' De interviewer die deze woorden uit haar mond optekende, voelde geen aanvechting Moss te vragen: 'Maar mevrouw, u hebt toch een vrije wil, of niet soms?' Waarschijnlijk paste het beeld dat Moss schetste van de dominante kunstenaar die een vrouw dwingt haar kleren uit te doen, wel binnen de verwachtingen. Maandenlang lag Moss poedelnaakt en zwanger in het atelier van de schilder. Wat Freud van haar vond, wilde The Guardian weten. 'Fysiek intelligent', antwoordde de schilder. Het zal je maar gezegd worden.

Een stuk dichter bij huis kwam niet zo lang geleden ook een muze aan bod. Ook zij werd meteen een cliché. Schilder Jasper Krabbé legde zijn geliefde Floor Claus vast in honderden schilderijen, die begin 2012 in de Kunsthal werden getoond. In De Wereld Draait Door mocht het koppel vertellen over dit project. Kennelijk moest het gesprek tot clichés beperkt blijven. Dus noemt Van Nieuwkerk Krabbé 'de dictator'. Aan Claus legt hij uit: 'de vrouw heeft te luisteren, je zei: ja en amen.' Krabbé zei dat hij een 'heel klassiek' gegeven naar de 21ste eeuw heeft getrokken en dat hij hiermee probeerde Claus' ziel te vangen.

Aha. Als we Claus dus maar vaak genoeg bekijken, als we haar borsten zien, haar schaamheuvel, haar gezicht, heur haren, als we maar vaak genoeg zien hoe ze eruitziet door Krabbés ogen, dan komen we vanzelf tot haar ziel. Onzin. Te veel aandacht voor de verpakking leidt juist af van de inhoud. 'Too many bodies and not enough soul', dichtte Dumas.

Als we op deze manier over kunstenaars en muzen blijven praten, dreigen we allerlei kunstenaars en muzen uit te sluiten die minder stereotype en misschien wel interessanter zijn. Want het zou toch heel mooi en terecht zijn als we Helena, de dochter van Dumas, haar muze mogen noemen, haar zoetste inspiratiebron. En performancekunstenaar Leigh Bowery, die jarenlang poseerde voor Lucian Freud, is eigenlijk stukken interessanter dan Kate Moss, al voldoet hij niet aan het cliché. Laten we dan ook meteen benadrukken welke belangrijke rol de jong gestorven Nederlandse kunstenaar Bas Jan Ader (1942 - 1975) tot op de dag van vandaag inneemt: muze van veel kunstenaars.

Het portret van Kate Moss door Lucian Freud. Beeld AFP
Het portret van Kate Moss door Lucian Freud.Beeld AFP

Zwaluwtjes

Naked Portrait (2002) van Lucian Freud werd begin 2005 door Christie's in Londen geveild voor 3,9 miljoen pond (5,4 miljoen euro). De zwangere Kate Moss is lastig te herkennen, al zal de liefhebber genoeg hebben aan de moedervlek op haar rechterborst. Tijdens de eindeloze poseersessies van Moss bij Freud ontstond nog een tweede kunstwerk, dat voorlopig nog niet is geveild. Moss vroeg Freud namelijk twee zwaluwtjes boven haar bips te tatoeëren. Geschatte waarde: ongeveer 1 miljoen pond (1,4 miljoen euro).

Klassieke muzen

De klassieke muzen, waar Krabbé het over had, waren trouwens ook niet het type passieve seksbom. Zij waren negen specialisten op verschillende terreinen die voor goddelijke inspiratie konden zorgen. Deze dames werden actief, staand afgebeeld, met een bij hun functie passend accessoire in de hand. Met hen viel niet te sollen. Zo'n muze kun je niet 'hebben', zo'n muze kan jou alleen maar helpen.

Wat moeten we nu doen met de vermoeide muze van Dumas? Het is de hoogste tijd haar te bevrijden uit dat dikke zwarte kader. Door niet in de valkuilen van clichés te trappen en voorzichtig maar doelbewust te laveren.

Een paar aanbevelingen helpen mogelijk: de volgende keer dat je je aan een muze staat te vergapen, denk dan aan wat een nobel type hij of zij is. Vat het kunstwerk op als een uitnodiging van de kunstenaar je in die specifieke bijzondere persoon te verdiepen. En vermijd te allen tijde gedachten over de ballen van de kunstenaar.

O Muze! De Hallen Haarlem, t/m 30/8. Tentoonstellingsruimte Nieuwe Vide organiseert op 13/6 i.s.m. De Hallen een symposium: 'De muze, krachtige totem of machteloos object?' De voertaal is Engels. 13/6, 11.00 - 16.30, Frans Hals Museum, Haarlem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden