Wat is de tegenprestatie voor filmhulp van het leger?

Soms wil het leger best een handje helpen bij het maken van een speelfilm. Ook het Oscargenomineerde Deense Krigen en de Nederlandse telefilm Kamp Holland kregen hulp van de krijgsmacht. Wat was de tegenprestatie?

Pilou Asbaek als militair op ISAF-missie in Krigen.

'We stonden ze niet toe het script te lezen', zegt Tobias Lindholm kordaat. Ze, dat is het Deense leger. De Scandinavische krijgsmacht stelde desondanks materieel beschikbaar (pantservoertuigen, wapens, helmen, uniformen) en liet de 38-jarige filmmaker echte soldaten casten voor bijrollen in zijn fictieve oorlogsdrama Krigen. Daarin geeft een Deense grondofficier (gespeeld door Pilou Asbæk) tijdens een missie in Afghanistan het bevel voor een luchtaanval waarbij kinderen omkomen.

'Ik heb ze de basis uitgelegd: dat ik een film wilde maken over een soldaat die wordt berecht voor een oorlogsmisdaad. Nietiets waar ze per se aandacht aan wilden besteden, maar het is een actueel gegeven. Het leger was enkel betrokken op praktisch niveau: alles wat we nodig hadden, werd verstrekt.'

Een lange traditie

Zo'n onvoorwaardelijke medewerking is een unicum. De filmgeschiedenis kent een lange traditie van allianties tussen cinema en krijgsmacht, maar daarbij vragen de militairen doorgaans meer garanties of zelfs zeggenschap bij het maakproces, alvorens in zee te gaan. Zoals in Hollywood, waar gezanten van het Pentagon zelfs een speciaal entertainmentloket bemannen: wie materieel en manschappen wenst, dient eerst het script te laten goedkeuren.

Daarbij geldt als primaire eis dat het Amerikaanse leger goed voor de dag komt. Zoals de Transformers-reeks, waarin dat leger helpt afrekenen met buitenaardse robots, en Battleship (2012), waarin de marinetak het opneemt tegen buitenaards zeefauna. Of meer historisch getint, patriottisch oorlogsspektakel als Pearl Harbor (2001) en Black Hawk Down (2001), films die gratis ondersteuning kregen van het militaire apparaat, wat de studio's tientallen miljoenen dollars scheelde op de begroting. Pure legerpropaganda, volgens critici, betaald met belastinggeld. Het Pentagon houdt vol dat het, heel handig, oefeningen combineert met opnamen, zodat er eigenlijk nauwelijks meerkosten zijn voor de overheid.

Dat de Deense defensie bekend was met zijn werk hielp mee, stelt Lindholm, die zich laat interviewen bij de wereldpremière van Krigen, afgelopen najaar in Venetië. Hij schreef twintig afleveringen van de tv-serie Borgen, is de vaste schrijfpartner van landgenoot en cineast Thomas Vinterberg (Submarino, Jagten), en bedacht en regisseerde A Hijacking (2012, Kapringen), een realistisch drama over de kaping van een Deens schip in buitenterritoriale wateren. 'Ik denk dat het leger er vooral door die film vertrouwen in had dat ik een eerlijk beeld wilde geven.'

Ook voor de Deense militairen was het, volgens Lindholm, niet helemaal duidelijk wat de ISAF-missie in Afghanistan behelsde; opbouwen, vechten? De filmer las een artikel in de krant over een Deense officier die, voorafgaand aan zijn tweede uitzending, stelde dat hij niet zozeer bang was te sneuvelen, maar zich zorgen maakte over de mogelijkheid te worden berecht bij thuiskomst. De zorgvuldig bepaalde rules of engagement bleken niet altijd geschikt voor de praktijk. Lindholm zag er een film in en belde diezelfde avond nog met Pilou Asbæk (34), de spindoctor uit Borgen en Denemarkens populairste jonge acteur.

'Hij eiste wel dat ik eerst drie maanden lang op bootcamp zou gaan', zegt Asbæk, glas sterke drank en sigaret in zijn hand. De acteur is druk met zijn internationale doorbraak; later deze maand maakt hij zijn entree in de fantasy-serie Game of Thrones. 'De mannen in mijn peloton in Krigen zijn echte soldaten. Als de kijker opvalt dat jij dat niet bent, is mijn film geruïneerd - dat zei Tobias me vooraf. Als je patrouilleert, moet elke beweging eruit zien alsof je het zo al tien jaar doet. Ik haat Tobias soms op de set, dat meen ik. Hij is streng.'

Het betreft zijn derde speelfilm met Lindholm, die Asbæk ook (co)regisseerde in het snoeiharde gevangenisdrama R (2010). Toen kregen ze ruzie: de acteur vond dat de regisseur hem onvoldoende beschermde. Later zag Asbæk in dat die wijze van werken veel opleverde. 'Nu zijn we vrienden, behalve op de set dan.'

Tekst gaat door onder de trailer

Krigen, dat deze week in voorpremière gaat als openingsfilm op het Movies That Matter-festival, is vanaf volgende week te zien in de Nederlandse bioscoop. Lindholms moraalstuk over de (on)mogelijkheid van ethische afwegingen tijdens een chaotisch vuurgevecht met de Taliban werd geselecteerd voor het filmfestival van Venetië en genomineerd voor een Oscar. Toch zou de Nederlandse defensietak niet zomaar het voorbeeld van de Deense collega's volgen en in zee gaan zonder het script te lezen. 'Ik zie daar geen winst', zegt een van de defensiewoordvoerders die steunaanvragen van Nederlandse film- en televisiemakers beoordeelt. 'Je zou eigenlijk aan de Deense defensie moeten vragen waarom ze dat zo hebben aangepakt.'

Hij heeft Krigen nog niet gezien, maar was wel betrokken bij de realisatie van de nieuwe Nederlandse telefilm Kamp Holland, die zondag 22 mei wordt uitgezonden bij de EO. Ook in dit drama, gebaseerd op de research die eerder was gedaan voor het 'embedded' toneelstuk van Orkater, sterft een Afghaan door toedoen van een westerse militair (rol van Matthijs van de Sande Bakhuyzen). Kamp Holland werd gesteund door de landmacht met materieel en manschappen.

'Het initiatief ligt daarbij altijd bij de filmer of producent', stelt de defensiewoordvoerder. 'Wij bekijken dan het script. Inhoudelijk passen we niks aan, maar we geven wel militair advies. Om ervoor te zorgen dat alles zoveel mogelijk klopt. Komen we daarin niet bij elkaar, dan wensen we ze succes, maar faciliteren we niet.'

Zo wees Defensie de makers er na lezing van het scenario voor Kamp Holland op dat er na zo'n vuurgevecht altijd een debriefing plaatsvindt, voor de eenheid weer de poort uitgaat. Een scène met zo'n debriefing werd vervolgens toegevoegd. 'Verder moet je van onze kant ook niet te hard willen duwen. We snappen echt wel dat het fictie is: dat een filmpersonage in anderhalf uur soms meer meemaakt dan iemand tijdens een complete missie. Dit is een heftige film, maar dat mag best op televisie. Militairen krijgen ook heel wat voor hun kiezen.'

Regisseur en scenarist Boris Paval Conen (First Mission, Exit - Gouden Kalf beste televisiedrama 2013) is helder over de waarde van de steun van defensie: zonder viel deze film (budget zeven à acht ton) eenvoudigweg niet te maken. 'Alleen al de HESCO's op Kamp Holland, de met puin gevulde beschermingswanden - die zijn bijna onmogelijk te verkrijgen, maar bepaalden wel het uiterlijk van de basis. Die zitten nu dus in de film.' De 47-jarige filmer had verwacht dat Defensie inhoudelijke eisen op tafel zou leggen. 'Dat was niet het geval.'

Voor Top Gun, vermoedelijk de succesvolste samenwerking ooit tussen Hollywood en het Pentagon, waarbij de jarentachtigjachtvliegerkaskraker diende als wervingskanon voor de Amerikaanse luchtmacht, werd destijds wel een opvallende aanpassing afgedwongen: het personage van Kelly McGillis, de instructrice op wie Tom Cruise's personage verliefd wordt, mocht van het leger geen militair zijn, zoals in het oorspronkelijke script. Relaties op het werk moesten niet worden gepromoot.

In Kamp Holland komt wel zo'n relatie voor. Defensie viel er niet over, aldus de woordvoerder: 'We hebben het besproken, maar in films komt nu eenmaal vaak liefde voor. En die vrouwelijke soldaat blijft professioneel handelen, ook als haar geliefde geraakt wordt tijdens het vuurgevecht. Dus oké, prima.'

Voor Invite Me to War, een voor 2017 gepland Nederlands filmproject dat vorige maand werd gepresenteerd tijdens de Berlinale, besloot Defensie geen bijdrage te leveren. Die film van Shariff Korver (Infiltrant) zal zich behalve in Afghanistan ook deels afspelen op Kreta, waar militairen stoom afblazen na de missie.

Wat redenen zijn - buiten militair technische - níét met een Nederlandse film in zee te gaan, noemt de defensiewoordvoerder een moeilijke vraag om te beantwoorden. 'Als het buitenproportioneel is, kan ik me voorstellen dat we zeggen: sorry. Er zijn ook praktische redenen: als eenheden op oefening gaan of voertuigen niet beschikbaar zijn. De buma's bijvoorbeeld, die zijn vrij schaars.' (de gepantserde bushmasters die figureren in Kamp Holland, red.).

Schendingen

Movies That Matter, het filmfestival van Amnesty International, opent vrijdag 18/3 met het Deense oorlogsdrama Krigen. Op het festival worden zo'n zeventig speelfilms en documentaires vertoond, veelal over schendingen van (mensen)rechten. Movies that Matter duurt tot zaterdag 26/3 en vindt plaats in Den Haag.

Dat er met Kamp Holland een langere film is gemaakt over de troepen te Afghanistan is hoe dan ook bijzonder. Nederlandse films gaan nog steeds over de jaren '40-'45, niet of nauwelijks over actuele oorlogsstrijd. De kosten spelen een rol: geloofwaardig modern oorlogsdrama is duur. Ook de literatuur ontbreekt; bij WOII-films vaak de voedingsbodem.

Paval Conen omschrijft zijn film als 'pro-leger, maar anti-oorlog'. De rules of engagement, die in zowel Krigen als Kamp Holland voor veel frictie zorgen, worden in het Nederlandse drama ostentatief benoemd door de onmachtige militairen, direct als de eerste Taliban voorbij zoeven in een open truck en er niet mag worden geschoten. De Denen zijn minder expliciet, en laten - anders dan in Kamp Holland - het finale oordeel aan de kijker, die zelf moet bepalen wat nu eigenlijk juist handelen is.

Krigen werd deels gedraaid in Turkije, waar de benodigde Taliban-acteurs en Afghaanse dorpelingen werden gecast in een vluchtelingenkamp. Een van de mannen - die een goeie kop had - vertelde regisseur Lindholm na de auditie dat hij echt voor de Taliban had gevochten. 'Ik heb wel even overlegd met mijn producent: kan ik dit doen? Kan ik echte Deense militairen laten acteren met een man die vier jaar geleden tegenover ze stond, die op ze schoot?'

De Denen besloten dat dit kon. En het klikte op de set. 'Ze dronken een kopje vredesthee. En wisselden verhalen uit: o, deden jullie dat zo?' In Kamp Holland figureren - voor zover bekend bij Defensie - geen Taliban.

Incapabele Canadees

Hollywood en Pentagon voeren een complexe ruilhandel.

Het begon al met de allereerste Oscar-winnende speelfilm, uit 1927. Wings, een romantische oorlogsfilm over twee jachtvliegers en hun geliefden, gold als prestigeproject en showcase voor de luchtmacht. Voor zijn boek Operation Hollywood (2004) groef filmjournalist David L. Robb door kastenvol opgevraagde correspondentie tussen het leger en Hollywood. En constateerde hoe het al zestig jaar actieve entertainmentloket van het Pentagon, dat kantoor houdt te Los Angeles, zeer geraffineerd scripts laat aanpassen in ruil voor gratis materieel en manschappen. Zo ook in de brave jaren vijftig jeugdserie Lassie: een neergestort legervliegtuig kon beter niet wegens een mankement crashen - dat zou kinderen op een verkeerd idee brengen.

Voor het Bond-avontuur GoldenEye (1995) wilde het leger wel wat Amerikaanse helikopters leveren, maar dan moest die ene incapabele Amerikaanse admiraal van een andere nationaliteit worden voorzien. Het werd een Canadees.

Een sterk staaltje inmenging betrof John Woo's oorlogsfilm Windtalkers (2002). Daaruit verdween, in ruil voor legersteun, onder meer een scène waarin te zien is hoe een Amerikaanse marinier de gouden tanden trekt van dode Japanse soldaten - een historisch en op documentairebeeld vastgelegd feit.

Kritische oorlogsfilms als Apocalypse Now (1979), Platoon (1986) of Three Kings (1999) worden in de regel nooit gesteund. Maar Jurassic Park III (2001) bijvoorbeeld wel. Toch noemt journalist Robb niet de eventuele censuur van het Pentagon als kwalijkste aspect, maar juist de zelfcensuur van de studio's.

Soms is de keuze van het Pentagon verrassend. Een verzoek van de studio achter de patriottische sf-blockbuster Independence Day (1996), met in de hoofdrol Will Smith als luchtmachtofficier, werd niet gehonoreerd. Uit een opgedoken memo bleek dat het leger zich in deze blockbuster - volgens het Pentagon - onvoldoende krachtig verzet tegen de buitenaardse invasie. Juist burgers gingen voorop in de strijd. Dat was niet zoals het hoorde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden