Wat is de kracht van Haruki Murakami's boeken?

Aaf Brandt Corstius verklaart haar liefde voor de on-Japanse Japanse schrijver

Aaf Brandt Corstius houdt van boeken met een kop en en staart, maar haar favoriete schrijver Haruki Murakami doet het precies tegenovergestelde. Wat is dan de kracht van zijn werk?

Beeld Claudie de Cleen

Ik hou eigenlijk niet van boeken waarin mensen met katten kunnen praten. Waarin ineens twee manen aan de hemel staan - een gewone, en een kleine groene maan. Of waarin er allemaal wezentjes verschijnen die iemands lichaam inlopen. Ik hou niet van rare dingen in boeken. Het moet realistisch zijn. Het verhaal moet een kop en een staart hebben. En een midden, ook dat. En ik moet snappen wat er gebeurt.

Mysterie

Het rare is dat dat allemaal niet geldt voor de boeken van een van mijn allerliefste lievelingsschrijvers, Haruki Murakami. Er zitten pratende katten in. De verhalen hebben wel een begin, maar om nu van een duidelijk midden of een eind te spreken - nee, dat niet. Ze zijn niet realistisch. Nou ja, ze zijn wel realistisch, maar ze zijn ook behoorlijk surrealistisch. Vaak begrijp ik amper wat er gebeurt. En als je me vraagt: waar ging dat boek nou over, dan kan ik het niet navertellen. Ja, er werd iemand in zijn nek geprikt en dan ging-ie dood en er waren dus twee werkelijkheden, die ene werkelijkheid bereikte je trouwens als je een trap naast de snelweg afdaalde, en er was een pop van lucht, en die pop werd geweven door kleine wezentjes, de Little People, en de Little People zijn heel kwaadaardig - nou ja, tegen die tijd heeft mijn toehoorder glazige ogen en het vaste voornemen nooit iets van Murakami te lezen.

De boeken zijn dus een mysterie, en het is ook een mysterie waarom ik ze zo goed vind. En dit is niet een kwestie van kijk mij eens lekker gek zijn met mijn gekke boekensmaak, want ik ben compleet mainstream met mijn waardering voor Murakami. Miljoenen mensen lezen hem, veel van zijn boeken zijn bestsellers, hij werd zo beroemd in Japan dat hij moest verhuizen, zijn fans - de Harukisten - kopen babyrompertjes met al zijn boektitels erop en maken fan art van zijn citaten ('Some things in life are too complicated to explain in any language'). Zijn boeken liggen op vliegvelden. Dus hij is zoiets als Saskia Noort of Dan Brown, maar dan Japans, surrealistisch en heel goed geschreven.

Beeld Claudie de Cleen

Precies het goede boek

Om maar even te beginnen bij het begin van onze liefdesrelatie: het raakte aan op een Interrailreis waarbij ik in mijn eentje op een jeugdherbergkamer met bruine gordijnen in Keulen was beland. Ik weet ook niet meer hoe dat precies kwam, maar ik weet een ding wel: in mijn eentje op een jeugdherbergkamer in Keulen zitten zou normaal gesproken voor mij een absoluut noodscenario zijn, maar ik vond het geen enkel punt om daar te zitten, want ik was verloren in The Wind-Up Bird Chronicle, mijn eerste Murakami.

Het verhaal: een man raakt zijn kat kwijt, daarna verdwijnt zijn vrouw, en dan gaat hij heel lang in een put zitten om na te denken. Ondertussen zijn er uiteenzettingen over Russische strafkampen.

Nou, denk je dan, dat is dus precies het verkeerde boek om je eenzame tijd op een Duitse, bruinbegordijnde jeugdherbergkamer mee door te komen. Maar raar genoeg was het precies het goede boek. Ik werd erin gezogen, ik wilde alles lezen en snel ook. En wat ik nu ga zeggen klinkt heel zijig, maar: ik vond het verhaal niet alleen goed, en de personages, hoewel ze grote delen van het boek in een put zaten na te denken, maar het was ook echt een ervaring.

Ja. Een ervaring. Vergelijk het met in een put vallen, of met een achtbaan die 896 pagina's lang duurt: dat boek slokte me op om me aan het eind uit te kotsen. En duizelig achter te laten.

Het artikel gaat verder onder de illustratie.

Hypnose

Hetzelfde gebeurde jaren later opnieuw in een hangmat in Portugal, waar ik 1Q84 las en intens dankbaar was dat mijn kinderen de leeftijd hadden dat ze 's middags lange dutjes deden, waardoor ik in een lekker tempo door 1.296 pagina's heen kon raggen, of weer wat jaren later tijdens een vliegreis naar het verste puntje van Indonesië, waarbij ik alweer zo dankbaar was dat de vliegreis naar het verste puntje van Indonesië voerde, omdat ik dan in één zitting Colorless Tsukuru Tazaki and His Years of Pilgrimage kon uitlezen.

Ik weet dat er op veel bestsellers een quote staat als 'Hypnotizing!', maar het rare met Murakami is dat hij dat ook echt lijkt te doen. Letterlijk: hypnotiseren. Misschien is het iets in het ritme van de zinnen. Misschien komt het doordat er op een achteloze manier, want in de extreem normale setting van buitenwijken, files, Toyota's en gesprekken over stomerijbonnetjes, heel vreemde dingen gebeuren. En dat je dan moet weten hoe een saaie man die elke dag baantjes trekt ineens in een put belandt met een blauwe streep op zijn wang die iemand er in een droom op heeft gezet.

En dat is wat je wilt van een boek: dat je het moet weten, moet lezen, dat je er niet uit loskomt, dat je steeds vanuit je hangmat ligt te roepen dat iemand anders maar even moet koken, boodschappen doen, de kinderen verschonen, omdat jij net bij een belangrijke passage over een pop van lucht bent.

Een Japanse boekenwinkel vol met 1Q84, in 2009. Beeld epa

De tunnel

De Murakamitunnel, zal ik dat maar noemen, naar Jonathan Franzen, die andere schrijver, die over Murakami zei: 'Only at night, and when reading certain books, do I fall down into a tunnel that takes me back to a more enchanted place.'

En doordat je in die tunnel bent gevallen, in die enchanted place bent terechtgekomen en dus in de greep van het boek gekomen bent, pik je heel veel. Dat er ineens een andere werkelijkheid begint waarin allemaal eerder gebeurde scènes zich nog een keer afspelen. Dat je middenin een verhaal ineens bladzijdenlang naar een uiteenzetting over een of andere oorlog moet luisteren. Dat het verhaal, feitelijk gezien, geen eind heeft. Ja, zelfs dat pik ik, al ben ik normaal erg van de eindes, ik sta ook wel open voor open eindes, maar ik zou normaal gesproken niet van de non-eindes zijn. En daar grossiert Murakami in. En dat pik ik.

Ook anderen hebben zich afgevraagd waarom wij dat als fans prima vonden, die ongeconcludeerde eindes, en een recensent bedacht: 'Wij zitten vast in de wereld van nergens, we proberen te begrijpen wat er voor ons ligt, maar we krijgen nooit grip op de essentie van het menselijk bestaan.' Ja, ook dat. Het echte leven snapt ook niemand en het heeft geen duidelijke conclusie. Dus waarom zou dat in boeken zo moeten zijn?

Haruki Murakami. Beeld epa

Erg Japans voor een on-Japanse Japanse schrijver

En dan is er nog de iets minder verheven, niet bepaald human existence-gerelateerde reden dat ik zo van Murakami hou, en dat is dat hij Japans is. Grappig genoeg wordt hij gezien als een on-Japanse Japanse schrijver, omdat hij in zijn boeken altijd praat over westerse dingen, vooral muziek. Maar ik vind hem wel heel Japans, en zijn personages ook. Ze maken en passant altijd ingewikkelde maaltjes voor zichzelf klaar, waarin dan bijvoorbeeld een ingelegde pruim een grote rol speelt, ze hebben vaak zen-hobby's, zoals zwemmen, ze bezoeken het cafetaria van de universiteit en eten daar op spierwitte dienbladen ramennoedels, ze spreken op een spaarzame, afgemeten manier met elkaar, ze rijden in een Toyota Crown Royal Saloon met zeer goede geluidstechnologie, ze zijn op de een of andere manier heel seksueel bezig maar dat met een onberispelijk voorkomen van gekamd sluik haar en groene designermantelpakken.

En ik ben een Japanfanaat. Dus ik vind het heerlijk als een verhaal zich afspeelt in de trein naar Kokubunji, in een tuin met een paar keien, in bergen en bossen waar een melkwitte mist overheen ligt - in de Japanse folder van mijn dromen, maar dan wel wat beter beschreven dan in een folder.

Geblurd geheel

Want het gaat uiteindelijk om de schrijfstijl, en waarom iemand goed schrijft, kun je nooit helemaal uitleggen. En natuurlijk, hij krijgt ook kritiek, en die is ook terecht. 'Wat moeten we met die Little People?' schreef The New York Times een paar jaar geleden over de miniwezentjes in 1Q84. 'Ze zijn zogenaamd heel wijs, maar het enige wat ze zeggen is 'ho ho'.' Goed punt. Stephen Emms, een boekblogger van The Guardian schrijft dat hij out of love is gevallen met Murakami: 'Zijn surrealistische verhalen over verloren zielen die altijd de onmogelijke keuze moeten maken tussen twee vrouwen, worden onvermijdelijk één geblurd geheel'. Ook waar. Maar wel een prachtig geblurd geheel.

En elke keer als ik de maan zie - en dat is dus bijna elke avond - denk ik even: zou ik vandaag, vlak achter de maan, het tweede, groene maantje zien?

En als iemand het voor elkaar krijgt dat ik dat elke keer denk, is hij een groot kunstenaar.


Hier leest u eerder verschenen recensies terug van Murakami's boeken

Haruki Murakami slaagt er met zijn nieuwe roman weer in om je bij de lurven te grijpen, schrijft Arjan Peters over de nieuwste roman De moord op Commendatore. (****)

'Lees Mannen zonder vrouw alsof het je eerste Murakami is. Dan besef je opnieuw hoe fraai hij schrijft.' Arjan Peters is lovend over Mannen zonder vrouw (****).

'Alle vertrouwde Murakami-thema's komen voorbij'. Lees hier de recensie van Luister naar de wind & Flipperen in 1973 (***) van Hans Bouman.

Eric van den Berg besprak het boek Absolutely on Music (****), waarin Murakami gesprekken voert met Seiji Ozawa over concerten, dirigenten en solisten.

De moord op Commendatore, het nieuwste boek van Murakami. Beeld Studio V
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.