Wat hebben de kunsten te vertellen over 'de hand'?

Omdat je in de zomer bovengemiddeld wordt geconfronteerd met andermans lichamelijkheid, zijn we benieuwd wat de kunsten erover te vertellen hebben. Aflevering 2: de hand.

Mona Lisa, Leonardo da Vinci, 1503-1506. Beeld AFP

Niets ten nadele van andere lichaamsdelen, maar handen, ze zijn toch de bekroning van het lichaam. Voeten zijn leuk om op te staan, maar onder je neus praat je wel anders. En probeer er maar eens een blikje bier mee te openen of een wijnfles te ontkurken. Veel plezier. Het Tweede Pianoconcert van Rachmaninov voor voeten? Succes! Voor ellebogen en knieën, om willekeurig wat andere ledematen te noemen, geldt hetzelfde verhaal, zo niet nog treuriger. Je kan er maximaal iemand een por mee geven of een knietje.

Retable d'Issenheim, Matthias Grünewald, 1512-1516. Beeld Musée Unterlinden, Colmar.

Nee, handen zijn de vrije jongens van het lichaam. Ze zijn als de takken van een boom, wuivend naar de zon. De tentakels van een krab of inktvis, of wat de slurf voor een olifant is. Handen, je kunt er aandacht mee vragen in de klas, iemand de weg wijzen, maar ook heerlijk je neus mee leeg scheppen. Handen, met die eigenwijze vingers die maar niet in het gareel willen lopen; die handen, ze zijn een bron van duiding en zingeving. Van betekenis. Ze zijn het directe verlengstuk van je gedachten, de filosofische voltooiing van het lijf; daar waar het lichaam geest wordt. Waar vlees in onstoffelijke sferen overgaat.

Studie van een hand, Pablo Picasso, 1937. Beeld Sucesión Pablo Picasso, VEGAP, Madrid 2016.

Moet ik nog doorgaan?

Bekijk de kunstgeschiedenis over de verschillende eeuwen maar eens goed en je ziet dat het klopt. Waar het kort genomen op neer komt: je ziet in al die schilderijen, beelden en foto's helemaal geen handen; geen spieren, aders, pezen, zenuwen, huid, noch olieverf, marmer of fotopixels. Een goed kunstwerk van handen gaat over iets anders. Over affectie, geborgenheid, pijn, geilheid, haat, afkeuring, woede. Of algemener: over religie, dood en (natuurlijk) liefde.

Hoeveel bezoekers, vooral geliefden (net bijeen of van zins binnenkort te gaan trouwen), hebben niet zuchtend voor Het Joodse Bruidje van Rembrandt gestaan, terwijl hun borst net zo hevig tekeer gaat als bij de afgebeelde vrouw? Die smachtende vrouwenborst waarop die al even smachtende, prachtige, volwassen, dooraderde mannenhand zich heeft gevleid. Denk ook aan de hand Gods die in Michelangelo's plafondschildering in de Romeinse Sixtijnse Kapel het levenselixer aan de vermaledijde Adam doorgeeft (voordat die, het schaamrood op de wangen en een dierenvel rond de lendenen, het paradijs wordt uitgeschopt). Twee kronkelende vingers waartussen de electriciteit als bij een bliksem lijkt over te springen.

Niet verbazingwekkend: de grote hoeveel kunstwerken waarop niet één, maar twee handen worden afgebeeld, alsof ze niet zonder elkaar kunnen. Wat wel een aandoenlijk idee is: dat ook een hand zich eenzaam kan voelen zonder de ander, als een eeneiige tweeling. Niet voor niets liet M.C. Escher twee handen elkaar tekenen. Rodin vormde ze tot een kathedraalgewelf waar je onder kunt schuilen. Dürer plakte ze met stijve vingers aan elkaar tot biddend geheel.

Mijn handen zijn mijn hart, Gabriel Orozco, 1991. Beeld Collectie Van Abbemuseum/ Peter Cox
Opgstoken middelvinger voor de beurs in Milaan. Maurizio Cattelan, 2011. Beeld Teyler's Museum / Martijn Zegel

Denk aan de handen van signora Lisa: rustig over elkaar gedrapeerd, slapend in haar schoot, wachtend op het moment dat de portretsessie van signore Da Vinci na uren gedwongen stilzitten is voltooid. Of die andere twee sereen gekruiste handen, maar dan dood; door Andres Serrano gefotografeerd, in een mortuarium, van een aan aids overleden jonge vrouw. Je ziet haar lange doorgegroeide nagels wel, maar denkt toch vooral aan de gruwelziekte die aan deze dood voorafging.

Ach, de psyche van niet schoongemaakte nagelranden, van knokige oudemannenvingers, van doorgroefde handpalmen, een opgestoken middenvinger. Die laatste werd door Maurizio Cattelan op grootformaat uitgehakt in marmer en in 2010 voor de beurs van Milaan onthuld, toen de kredietcrisis, zeker in Italië, nog volop gaande was. Duidelijk dat Cattelan een punt wilde maken door een algemeen, onder grote bevolkingsgroepen levend gevoel te verbeelden, van afkeer en verontwaardiging. Het voorstel ging gelijk de ronde om een tweede exemplaar van Cattelans marmeren 'Fuck You' op Wall Street te plaatsen (niet doorgegaan).

Al met al weet je bij een goed handenkunstwerk gelijk wat ermee wordt bedoeld. En wat de eigenaar van die twee handen voor type is: een gelovige, een geliefde of een slachtoffer van al te gretige bankiers. Handen zeggen genoeg. Zeg maar, alles. De rest van het lichaam is eigenlijk overbodig.

De anatomische les

In De anatomische les wordt het menselijk lichaam in de beeldende kunst (door de eeuwen heen) doorgenomen. In elke aflevering staat een lichaamsdeel centraal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.