Wat gebeurt er als de realiteit de kunst persifleert?

Als Donald Trump vreemder is dan fictie, wat heeft dat dan betekend voor de scripts?

Underwood met zijn Chief of Staff. Beeld Pete Souza/Netflix

Geen spoiler hoor, maar helemaal aan het begin van het nieuwe seizoen van House of Cards stapt president Frank Underwood (Kevin Spacey) de zaal van het Congres binnen en neemt tegen alle regels in het woord (de president heeft daar niets te zoeken). Terwijl de voorzitter hem meermaals verzoekt om stilte, blijft Underwood spreken, zoals we dat van hem gewend zijn, met veel gevoel voor pathos, tegen het theatrale aan. Hij verheft zijn stem, en staat - tot de voorzitter de hulp van een beveiliger inroept - onder luid gejuich van zijn medestanders luidkeels en dramatisch zijn zaak te bepleiten.

Wat die zaak precies is, doet hier er niet zoveel toe. Maar een van de gedachten die je na deze hernieuwde kennismaking met president Frank Underwood (het is ruim een jaar en een andere realiteit geleden sinds het vorige seizoen van House of Cards) zou kunnen hebben is: goh, wat is deze man eigenlijk welbespraakt.

Ongeloofwaardig personage

In de echte wereld is de machtigste man ter wereld een voormalige realitytv-ster zonder enige ervaring in de politiek, zonder duidelijke politieke visie; iemand die grossiert in raadselachtige oneliners, die voor elk bijvoeglijk naamwoord twee keer 'very' zegt; die misschien wel aan de macht is gekomen dankzij inmenging van Amerika's aartsvijand Rusland; iemand die achtervolgd wordt door het ene na het andere schandaal.

Iemand die zo'n korte concentratieboog heeft dat zijn staf zijn naam vaker in de dagelijkse veiligheidsbriefing is gaan zetten, omdat hij ze anders niet goed leest. Iemand die voordat de dag goed en wel begonnen is, in zijn ochtendjas een serie razende tweets de wereld instuurt. Iemand die geen gelegenheid - hoe ongepast ook - onbenut laat om over zijn verkiezingsoverwinning (de grootste ooit, schijnt) te beginnen. Iemand die, ook op reis, steevast biefstuk met ketchup eet, cola light drinkt en een obsessieve neiging heeft met dingen over tafel te schuiven. Donald Trump, president van de Verenigde Staten.

Als een scenarist dit personage had verzonnen voor een nieuwe serie over Amerikaanse politiek, hadden programmabonzen hem onder luid hoongelach weer naar de lift gebracht.

Maar Donald Trump is de realiteit. Een realiteit die, zoals dat dan heet, stranger than fiction is. Er gebeurt meer in een week Washington dan in een seizoen House of Cards; met de ene spectaculaire onthulling na de andere lezen The New York Times en Washington Post tegenwoordig als het script van een middelmatige spionagethriller. En je hoeft echt geen uitgesproken tegenstander van Donald Trump te zijn om te zien dat vergeleken met Trump, Frank Underwood een vrij normaal figuur is.

Het leven imiteert de kunst

Wat heeft deze realiteit voor gevolgen voor fictie? Wat gebeurt er met kunst als het leven haar imiteert - of misschien beter, persifleert? Hoe gaan de schrijvers van series als Homeland en House of Cards daarmee om? En heeft deze werkelijkheid dat soort series niet irrelevant gemaakt?

Om meteen maar korte metten te maken met die laatste vraag: nee hoor. Langlopende dramaseries als House of Cards en Homeland hebben door de jaren heen hun eigen stabiele universums gecreëerd, met hun eigen hoofdrolspelers, verhaallijnen en regels over wat wel of niet belachelijk is binnen de kaders van hun eigen realiteiten. Dus hoe leuk het ook staat om te zeggen dat Donald Trump fictie overbodig zou maken; na één aflevering van het nieuwe seizoen van House of Cards zit je gewoon weer op de bank bij Frank en Claire Underwood en voelt dat als vanouds: vertrouwd, ongemakkelijk en verontrustend tegelijk.

Door het Trumptijdperk is het kijken naar een bescheiden president die weloverwogen, rationele beslissingen neemt (zoals Tom Kirkman als Kiefer Sutherland in Designated Survivor), misschien wel de nieuwe vorm van escapisme.

Geloofwaardigheid

De Trump-werkelijkheid heeft als prettige bijwerking dat zelfs potsierlijke tv-series als Designated Survivor min of meer geloofwaardig lijken.

Maar dan de makers zelf. Ook voor de mensen achter House of Cards kwam de overwinning van Trump op 8 november als een totale verrassing. 'Het was ontwrichtend', vertelt Melissa James Gibson, die samen met Frank Pugliese verantwoordelijk is voor het verhaal van dit seizoen House of Cards. 'Het waren zeer rare dagen op de set.'

Ten tijde van de verkiezing waren de opnamen al bij aflevering elf (van de dertien) van het vijfde seizoen. Gevraagd, in een telefoongesprek, of de Trump-werkelijkheid invloed had op het nieuwe seizoen van House of Cards, zeggen Pugliese en Gibson dan ook in eerste instantie ontkennend. De waarheid is, zegt Pugliese, 'dat wij in ons schrijven reageren op de cultuur waarin we leven en op dingen die in de lucht hangen; zaken die ook de verkiezing van Trump hebben mogelijk gemaakt. Het idee van nationalisme, populisme en het verzet tegen de elite; dat speelt al jaren en is iets wat al een rol speelde in de vorige seizoenen van de serie.' Het personage Frank Underwood is dus een fictieve reflectie van wat de schrijvers van House of Cards al jaren in de politieke en maatschappelijke realiteit ervaren. Trump is, zegt Pugliese, de echte versie daarvan, een reactie op dezelfde zaken waaruit de fictieve Underwood voortkwam.

Kevin Spacey als Frank Underwood Beeld Pete Souza

Homeland

Toch heeft de verkiezingsavond van 8 november wel iets van weerslag gehad op de laatste twee afleveringen van het seizoen, al dan niet bewust. 'We waren nog niet begonnen met het opnemen van twaalf en dertien', zegt Gibson. 'En misschien is er een bepaalde urgentie, of een soort moedigheid nog een extra rol gaan spelen.' Dat zal 'm waarschijnlijk niet zozeer in de reeds vastgelegde verhaallijnen zitten, maar in de toon of sfeer.

Een duidelijkere invloed had de verkiezing van Trump op Homeland, die andere grote serie waarin politiek een belangrijke rol speelt. In het afgelopen seizoen vertelde de serie het verhaal van de nieuwgekozen vrouwelijke president en haar moeizame verhoudingen met de Amerikaanse geheime diensten. De schrijvers hadden dus duidelijk op een overwinning van Hillary Clinton gerekend. Toch? 'Het was een totale verrassing', zegt schrijver Chip Johannessen telefonisch over de verkiezingsoverwinning van Trump. 'Maar als het gaat om de president in onze serie: het was nooit de bedoeling dat ze Hillary zou zijn.' De fictieve Homeland-president moest er eentje zijn zoals ze nooit eerder hadden gezien in de Verenigde Staten, een verandering ten opzichte van de status quo. 'Dus in die zin is ze meer als Trump.' En, net als Trump, toevallig ook een president die stevig in de clinch ligt met haar eigen geheime diensten.

Homeland

Scenarist Alex Gansa van Homeland moest vanaf aflevering acht tot aan de finale 'wat gymnastiek doen' om meer aandacht te leggen op nepnieuws en nep-accounts op social media en de strijd tussen de nieuwgekozen president en de zittende macht.

Een ander belangrijk deel van het verhaal van dit seizoen van Homeland was de verspreiding van nepnieuws. Een belangrijke rol daarbij was weggelegd voor een alt-right-achtige commentator die via zijn radioprogramma allerlei complottheorieën verspreidde. Ook dat was allemaal al vóór de verkiezing van Trump geschreven, maar wel voor een belangrijk deel ingegeven door wat er gebeurde tijdens de verkiezingscampagnes van Trump en Clinton.

Maar toen Trump eenmaal werd verkozen, zegt Johannessen, 'voelden we onszelf plotseling irrelevant. Omdat de echte wereld opeens zo veel interessanter is dan de fictieve. Of urgenter. Maar toen realiseerden we dat we op een bepaalde manier al een verhaal hadden dat erg in contact stond met de gekte hier thuis.'

Dat verhaal moest alleen wel even lastminute worden herschreven. Omdat ten tijde van de verkiezingsdag de eerste acht afleveringen al geschreven waren en de opnamen al gevorderd waren tot aflevering vijf of zes, zo vertelde Homeland-scenarist Alex Gansa in april aan The New York Times, bleef een groot deel van het verhaal in de eerste acht afleveringen hetzelfde. 'Het was een kwestie van sommige verhaallijnen naar voren brengen in de afleveringen, die natuurlijk nog niet waren uitgezonden.'

Frank Underwood in House of Cards. Beeld Pete Souza

Golden shower

'Niet alleen bij Homeland en House of Cards leidt de Trump-realiteit tot heroverwegingen en wijzigingen; ook Veep, de populaire en gelauwerde comedy-serie over de Amerikaanse vice-president Selina Meyer (Julia Dreyfus, Elaine uit Seinfeld) moest zich herbezinnen. In een gastcolumn in The Hollywood Reporter schrijft scenarist David Mandel dat een groot gedeelte van het werk bij Veep behelst dat er wordt nagedacht over de vraag 'wat is het domste dat er zou kunnen gebeuren?'

Maar na 20 januari doet het Witte Huis het werk voor de schrijvers. 'Zij doen dingen die we niet zouden kunnen bedenken als we het zouden willen. Het enige wat we hebben moeten veranderen - en dit klinkt als een slechte mop, maar het is waar - was een grap over een golden shower.' (Volgens een ex-spion zou Rusland over compromitterend videomateriaal beschikken waarop te zien zou zijn hoe op een Russische hotelkamer een prostituee over Donald Trump heen plast. Zoiets heet een golden shower.) 'We hadden het nog niet gefilmd en realiseerden ons: dat moeten we veranderen. Wie had gedacht dat we in Veep een grap over plasseks moesten veranderen vanwege de echte president van de Verenigde Staten?'

Vijfde seizoen

Nog even terug naar House of Cards. Dinsdag begint het vijfde seizoen. Hoeveel seizoenen er nog volgen, is onduidelijk, maar schrijvers Pugliese en Gibson zien in de enorme entertainmentwaarde van de werkelijkheid geen bedreiging voor hun werk.

'House of Cards heeft altijd geprobeerd de dialoog aan te gaan met de duisterste elementen van de Amerikaanse politiek en het streven naar macht. Wat dat betreft is er niet veel dat we de komende seizoenen hoeven te veranderen.' 'Het enige waar we nog achter moeten komen is, om een verwijzing te maken naar Spinal Tap, de definitie van 'eleven'. Ik denk dat die misschien wel is veranderd.'

Die nep-documentaire This is Spinal Tap (uit 1984), over een rockband, heeft namelijk een legendarische status. Dat is vooral dankzij één fragment waarin Spinal Tap-gitarist Nigel Tufnel uitlegt waarom zijn versterker niet tot 10 gaat, zoals alle versterkers, maar tot 11: 'When you need that extra push over the cliff.' Waarom, vraagt de interviewer, hebben jullie dan niet gewoon niveau 10 wat luider maakt? Even is het stil. Dan antwoordt Tufnel: 'These go to eleven.' Die uitspraak is synoniem geworden voor iets tot in het extreme bewegen.

Ogenschijnlijk lekker losjes

De reportagefoto's van Obama waren zo heerlijk ongedwongen. Zie de gelijkenis met de House of Cards-foto's die nu de wereld overgaan. Toeval of zit er meer achter?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden