vijf vragen overfair practice code

Wat gaat er gebeuren met de Fair Practice Code?

Het leek zo’n mooie gedachte toen de cultuursector een richtlijn opstelde, de Fair Practice Code, die een einde moest maken aan de structurele onderbetaling in de branche. Maar nu het kabinet hieraan niet wil meebetalen, dreigt de kunstwereld de rekening zelf te moeten betalen.

Op de Solidariteitsavond op maandagavond in ITA werd de petitie ‘Nederland maakt kunst, kunst maakt Nederland: Investeer meer in kunst’ gepresenteerd.Beeld Tim Hillege

Waarom is de richtlijn er ook alweer gekomen?

In 2016 verscheen een verontrustend rapport van de Sociaal-Economische Raad (SER) en de Raad voor Cultuur over de gevolgen in de kunstensector van de economische crisis van 2008 en de overheidsbezuinigingen daarna. Volgens het rapport waren de kortingen op cultuur rond 2013 opgelopen tot meer dan een half miljard euro per jaar, oftewel 16 procent van het eerdere budget: 200 miljoen was bezuinigd op de rijksuitgaven door het eerste kabinet-Rutte, 74 miljoen door provincies en 250 miljoen door gemeenten.

Alle financiële tegenslagen hadden geleid, zo stond ook in het rapport te lezen, tot het verlies van 20 duizend vaste banen in de cultuursector, een daling die bijna vijf keer zo hoog was als het landelijk gemiddelde. Wie nog wel een baan had, werd veelal karig betaald: de helft verdiende benedenmodaal, destijds 30 duizend euro bruto per jaar. Bij andere beroepen van vergelijkbaar niveau was dat maar 20 procent.

Deze harde cijfers brachten een beweging binnen de cultuursector op gang. Er kwam een ‘Arbeidsmarktagenda’ met actiepunten om de situatie te verbeteren. Een daarvan was het opstellen van een Fair Practice Code, die in oktober 2017 werd gelanceerd. Het is een richtlijn die onder meer voorschrijft dat ‘iedereen onder eerlijke omstandigheden werkt en tegen een redelijke vergoeding’.

Minister Ingrid van Engelshoven van Cultuur (D66) besloot daarna dat naleving van deze code vanaf 2021 verplicht wordt om in aanmerking te komen voor subsidie van het Rijk. Dit betekent dat instellingen, festivals en gezelschappen extra geld kwijt zullen zijn aan een betere beloning van hun personeel en aan uitbetaling van structureel overwerk dat eerder niet werd vergoed.

Hoeveel gaat invoering van de Fair Practice Code kosten?

De Tweede Kamer dwong de minister hiernaar een onderzoek in te stellen. Dat werd eind januari gepresenteerd. Volgens drie onafhankelijke onderzoekers zullen de extra personeelskosten 20,1 miljoen euro per jaar bedragen. Maar er zit een addertje onder het gras: er is alleen gekeken naar instellingen en festivals die een meerjarige subsidie van het Rijk ontvangen. Bovendien staan er nogal wat aannames in het rapport. Zo wordt bijvoorbeeld gesteld dat grote instellingen en festivals geen ingrepen in hun programmering zouden hoeven te doen als de extra personeelskosten 4 procent of minder bedragen van de totale lasten. Het is de vraag of dat zo is.

Kleine en middelgrote instellingen en festivals moeten wél bezuinigen, zo verwachten de onderzoekers, omdat ze de hogere personeelskosten niet kunnen opbrengen. Dit kan waarschijnlijk alleen door hun activiteiten te beperken; minder muziekuitvoeringen bijvoorbeeld, of minder theatervoorstellingen. Het gevolg daarvan is, ironisch genoeg, dat de werkgelegenheid verslechtert en het cultuuraanbod verschraalt. Bovendien dreigt een neerwaartse spiraal: door de inkrimping van de activiteiten zullen de publieksinkomsten afnemen, wat weer tot extra bezuinigingen kan leiden.

Wie gaat de invoering van de Fair Practice Code betalen?

De Raad voor Cultuur had eerder voorgesteld dat de regering 15 miljoen euro vrijmaakt voor het opvangen van de extra kosten. Maar dit advies is terzijde geschoven. Van Engelshoven schrijft in haar laatste brief dat zij de sector aanmoedigt om de richtlijn in te voeren. Doordat de D66-bewindsvrouw tegelijk de naleving daarvan verplicht stelt bij subsidieaanvragen, komt het erop neer dat de kunstensector de rekening krijgt gepresenteerd.

Maar als de sector zijn personeel slecht betaalt, dan is het toch logisch dat die zelf de loonsverhogingen moet ophoesten?

Daar wordt in de wereld van de cultuur anders over gedacht: het Rijk dient als opdrachtgever tot het maken van kunst ook zijn verantwoordelijkheid te nemen en dus mee te betalen. Nu er een begrotingsoverschot is, zou dat ook makkelijk kunnen. Compensatie is eveneens op zijn plaats, zo is de gedachte, omdat de kunsten al zo zwaar zijn gepakt door alle bezuinigingen.

Daarbij wordt in het bijzonder gewezen op de dramatische afname van het gesubsidieerde toneel: in de afgelopen acht jaar is het aanbod met 35 procent gekrompen. En er komt nog een tegenvaller aan. Bij het Fonds Podiumkunsten wordt vanaf 2021, zo heeft de minister al aangekondigd, 8,6 miljoen euro weggehaald. Daardoor dreigen nog maar 50 à 60 gezelschappen rijkssubsidie te krijgen, terwijl het er nu 113 zijn.

Op de achtergrond speelt ook nog iets anders mee. Er is nog steeds veel woede over de toon waarmee het kabinet-Rutte I destijds de harde bezuinigingen doorvoerde. Subsidie werd afgedaan als een gunst, niet als loon naar werken. In een petitie die maandagavond op een solidariteitsbijeenkomst werd gepresenteerd, ‘Nederland maakt kunst, kunst maakt Nederland: Investeer meer in kunst’, wordt voor een ‘fundamentele herwaardering’ van de cultuursector gepleit. Niet alleen omdat volgens het Centraal Planbureau (CPB) 11 miljoen Nederlanders een vorm van kunst beoefenen, maar ook bijvoorbeeld omdat een goed cultuuraanbod essentieel is voor steden: dat lokt niet alleen (geld spenderende) toeristen, maar ook bedrijven die een prettige vestigingsplek zoeken.

Kan de sector nog iets doen om de minister te vermurwen?

Dat is de vraag. Kunsten ’92, de belangenorganisatie van de cultuursector, heeft vorige week alle partijen in de Tweede Kamer opgeroepen om het kabinet te dwingen de kosten van de invoering van de Fair Practice Code op zich te nemen. De Tweede Kamer debatteert woensdag over deze kwestie.

Als de coalitiepartijen eendrachtig de minister blijven steunen, lijkt deze oproep weinig te zullen uithalen. Daarom vraagt Kunsten ’92 voor de zekerheid ook om uitstel. Volgens de belangorganisatie zijn veel zaken nog niet onderzocht, terwijl dat wel de strekking was van een vorig jaar aangenomen motie van Kamerlid en PvdA-leider Lodewijk Asscher. Daarin stond dat de regering moet nagaan  ‘wat de daadwerkelijke kosten zijn van implementatie van de Fair Practice Code in de gehele culturele sector’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden