Wat er van Afrika is geworden

Twee Afrikaanse curatoren proberen vijftig jaar onafhankelijkheid te vangen in tentoonstellingen die de kracht en pracht van Afrika moeten laten zien....

Brussel Vijftig jaar onafhankelijk Afrika, ruim vijftig landen: hoe vang je een historisch tijdperk in een tentoonstelling fotografie of beeldende kunst? Die onmogelijke opdracht verstrekte het Bozar, het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel, aan twee bekende Afrikaanse curatoren. Ze maakten twee heel verschillende exposities, die elkaar wonderwel aanvullen.

Simon Njami presenteert een overzicht van een halve eeuw Afrikaanse fotografie in de kelder van het museum. Titel: A Useful Dream, vanwege de poëzie die eruit spreekt, vertelt hij in de inleiding bij de catalogus: ‘hoe kan een droom nou nuttig zijn?’ Het geeft een gevoel van vrijheid en zelfbewustzijn, denkt Njami, net als kunst.

Hij heeft vooral gekozen voor portretterende foto’s. Daarmee omzeilt hij de wervelwind aan gebeurtenissen in Afrika na 1960. Zo heeft hij een leidraad bij het kiezen uit de enorme berg foto’s. Veel is bekend: Bob Gosani’s boksende Nelson Mandela op een dakterras (1957), de studioportretten van Malick Sidibé. De nieuwe generatie Zuid-Afrikaanse fotografen is goed vertegenwoordigd, van Jodi Biebers portretten uit de jaren negentig tot de jongste sterren als Nontsikelelo Veleko en Musa Nxumalo, die jongeren van nu vastleggen.

Veel foto’s op de expositie zijn de afgelopen jaren in andere tentoonstellingen te zien geweest. Het bijzondere van deze expositie moet komen van de combinatie die Njami maakt. Al die gezichten, blikken, interieurs wekken de indruk van een kijkje in de geschiedenis door de ogen van de geportretteerden. Myriam Abdelaziz maakte portretten van Rwandezen; eerst vallen de diepe kleuren in haar werk op, dan de littekens en verminkingen van de vrouwen en mannen op de foto’s. Zij zijn overlevenden van de genocide van 1994.

Vaak blijft het echter gissen naar de historische gebeurtenissen achter de foto’s, ondanks de tijdsperiodes waarin Njami ze heeft geordend. Dat gaat na enkele tientallen portretten voelen als een gemis. Dan stuit de bezoeker plotseling op keiharde nieuwsfoto’s van Mohamed Mo Amin over de Oegandese dictator Idi Amin en zijn schrikbewind in de jaren zeventig.

Een arts in een witte jas constateert met een stethoscoop de dood van een geblinddoekte man, gebonden aan paal, met een bebloed wit laken om zijn lijf. Idi Amin liet een half miljoen landgenoten vermoorden.

Het is een sterk afwijkend element op de expositie. Het zal een eerbetoon zijn aan deze heldhaftige fotograaf, die vele gewelddadige conflicten van dichtbij vastlegde, een arm verloor en omkwam in een gekaapt vliegtuig dat neerstortte. Kunstfotografie was niet zijn passie.

Vreemd genoeg zijn het de tijdloze foto’s die het best passen in Njami’s expositie. Sam Baloji fotografeerde een schedel op een zwarte doek bekeken van vijf kanten plus een zesde foto zonder de schedel. Het lot van een continent. Op een zwart-witfoto van Dorris Haron Casco loopt een naakte waanzinnige op straat in Abidjan. Niemand kijkt, een man op de achtergrond krabt aan zijn kont.

Dat beeld van de staat van Afrika lijkt ver verwijderd van Njami’s A Useful Dream, ware het niet dat het de fotografen zelf zijn die hun dromen ten nutte maken.

In de bovenzalen van het Paleis van Schone Kunsten is curator David Adjaye aan het werk geweest. Ook bij hem zijn de kunstenaars zelf de hoeders van de kracht en pracht van Afrika. Maar verder heeft hij een heel andere invalshoek gekozen dan Njami. Een indeling naar ecologische zones ordent de expositie geo-graphics, zoals de savanne, het woud, het hoogland. Adjaye wil het niet hebben over al die afzonderlijke landen, die ex-koloniën, die al dan niet mislukte staten en hun sores, waarover academici en journalisten het altijd hebben. Dat is een prikkelend uitgangspunt als de aanleiding de viering van vijftig jaar onafhankelijkheid in 17 landen is.

Erg aardrijkskundig wordt Adjayes expositie echter niet. Het hart van deze tentoonstelling is de rijke etnografische collectie van het, vroeger koloniale, Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren. Die beelden en maskers, vooral uit Congo, zijn aangevuld met stukken uit privécollecties. Wat de ecologische zones voor invloed hebben op de traditionele kunstvormen blijft ongewis. Maar dat mag de pret niet drukken: er staan prachtige stukken bijeen in de vitrines, sommige verwant, andere juist opvallend eigen.

Adjaye laat die antieke meesterwerken botsen met de hedendaagse werkelijkheid. Hij reisde zelf naar een aantal steden en legde daar straattaferelen vast. Het zijn net plaatjes uit een aardrijkskundeboek, zonder kunstzinnige pretentie: gebouwen, monumenten, markten. Het effect is verrassend: alsof al die beelden en maskers vanachter hun glas kijken naar wat er van hun wereld is geworden.

Voor moderne kunst zocht Adjaye niet bij de de kunstenaars die internationaal zijn doorgebroken, van wie er velen in de VS of Europa wonen en werken. Hij haalde werk van een paar jonge kunstenaarsinitiatieven naar deze tentoonstelling, uit Douala, Nairobi, Lagos, Rabat, Caïro, Dakar, Abidjan en Lubumbashi. Zij staan midden in hun samenleving, maken ongedwongen geëngageerde kunst. In Douala (Kameroen) luisteren kunstwerken de naargeestige omgeving op. In Kenia strijdt een groep multitalenten in woord en beeld tegen ‘het geheugenverlies’ van de natie.

De Raw Material Company uit Senegal leverde het veelzijdigste materiaal. Een serie geldbiljetten voor de Verenigde Staten van Afrika door Mansour Ciss, vette foto’s van George Osodi over de smerige oliewinning in Nigerdelta van Nigeria, videokunst over de terugkeer van de obelisk van Axum in Ethiopië, van Theo Eshetu. Helaas buiten het blikveld van de in koloniale tijden geroofde beelden en maskers van Tervuren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden