INTERVIEW

'Wat er in die hersentjes van bijen omgaat, is gigantisch'

De Jan Wolkers Prijs is voor de 84-jarige Louis Schoonhoven voor zijn natuurboek Niet zonder elkaar, over de kruisbestuiving tussen bloem en insect. 'Een bloem is een geslachtsorgaan.'

Beeld Io Cooman

Enigszins beduusd ervan is Louis Schoonhoven (84) wel, na afloop van de Vroege Vogels-uitzending, zondagochtend. Hij heeft zojuist, vele jaren nadat hij met emeritaat is gegaan als hoogleraar entomologie aan de - toen nog - Landbouwuniversiteit Wageningen, de Jan Wolkers Prijs 2015 gekregen, de prijs voor het beste natuurboek. Zijn boek Niet zonder elkaar - bloemen en insecten heeft opeens een breed publiek bereikt en daar was hij als wetenschapper toch niet zo aan gewend, zegt hij. Het was wel de bedoeling. 'Ik wilde proberen de interacties tussen bloemen en insecten, die voor veel mensen zo ondoorgrondelijk zijn, tot leven te brengen op papier. Dat betekent dat je anders moet schrijven.'

En dat is gelukt, concludeerde de jury van de Jan Wolkers Prijs, een initiatief van radioprogramma Vroege Vogels, het Wereld Natuur Fonds en de Volkskrant. Op Texel, thuis bij jurylid Karina Wolkers, de weduwe van schrijver en natuurliefhebber Jan Wolkers, waren ze het er vrij snel over eens dat Niet zonder elkaar moest winnen. 'Een aanstekelijk boek over de bloemetjes en de bijtjes', zo stelt het juryrapport. En: 'Een moderne versie van Jac P. Thijsses Verkade-album De bloemen en haar vrienden, uit 1934, vol fascinerende voorbeelden.'

Louis Schoonhoven: 'Jac P. Thijsse, Eli Heimans, Jan Tinbergen, dat zijn de mensen die de Nederlandse veldbiologie op de kaart hebben gezet. Dat dit boek in één adem wordt genoemd met De bloemen en haar vrienden is heel eervol.' Schoonhoven, de hoofdauteur van het boek, dat verder bijdragen bevat van dertien andere auteurs, ontving zondagochtend, naast een geldbedrag van 5.000 euro, een tekening van Siegfried Woldhek (Darwin met een bloemenkrans).

Plant & Vlinder (weetje nr. 1)

De Vlinderstichting onderzocht of er tegenwoordig inderdaad minder bloeiende planten zijn en of dat invloed heeft op de vlinderstand.

Er werd een vergelijking gemaakt tussen de jaren 1994/1995 en 2007/2008, op honderden vaste routes. Conclusie: in de telperiode was het nectaraanbod op die routes in dertien jaar tijd met meer dan 30 procent verminderd. Het aantal getelde vlinders ging in diezelfde periode met 28 procent achteruit.

Nectar & Economie (weetje nr. 2)

Je zou denken: om zo veel mogelijk bestuivers te lokken kan een bloem maar beter zoveel mogelijk nectar maken. Maar niets is minder waar: een bloem maakt juist zo min mogelijk nectar.

Ten eerste omdat nectar maken veel energie kost. Ten tweede omdat een bloem wil voorkomen dat de bezoekende bestuivers snel verzadigd raken. Ze zullen dan sneller ophouden naar bloemen van dezelfde soort te vliegen, waardoor het bestuivingssucces daalt. Kortom: zuinige planten houden insecten scherp.

Hoe meer aandacht, hoe beter

Om nog een andere reden is hij blij met de aandacht voor het boek. 'Een belangrijk deel van ons voedsel wordt bestoven door insecten. De helft van de voedselgewassen zou niet bestaan zonder insecten. De achteruitgang van veel wilde soorten insecten is daarom heel zorgwekkend. Dus hoe meer aandacht voor het onderwerp, hoe beter.'

Niet zonder elkaar is een boek over stampers, stempels, meeldraden, nectar en stuifmeel. Over eenslachtige bloemen en tweeslachtige bloemen, over zelfbevruchting en kruisbestuiving, insectenbestuiving en windbestuiving. En over verleiding, bedrog, concurrentie, seks en uiteindelijk over evolutie. Schoonhoven: 'In een betrekkelijk korte periode van 150 miljoen jaar is een enorm rijke omgeving ontstaan door de interactie tussen twee zo verschillende organismen, planten en insecten. Wij zien die gevarieerde wereld, die bloemetjes en bijtjes als bijna vanzelfsprekend, maar er gaat een enorme concurrentie achter schuil. Die verwevenheid en variatie heeft een functie.'

Of, in de woorden van Rolf Roos, de uitgever en één van de dertien medewerkers aan het boek van Schoonhoven: 'Waarom heeft de wereld kleur? Dat is niet omdat wij dat mooi vinden, maar het heeft alles te maken met de verschillende strategieën van planten om een deel van de dierenwereld voor hun karretje te spannen. Wij genieten mee, maar het is niet voor ons bedoeld.'

Bestuiving & Strategie (weetje nr. 3)

Elke plantensoort heeft in de loop van de evolutie een eigen strategie ontwikkeld om de juiste bestuivers te lokken; een unieke combinatie van vorm, kleur, en geur van de bloem, en het aanwezige voedsel. Daarnaast is er sprake van 'bloemgedrag', zoals een dagritme in openen en sluiten of een beperkt aantal 'geur-uren' waarmee een specifieke insect wordt verleid om te landen. Zo heeft iedere plantensoort een eigen gezicht. Voor bestuivers is het daardoor makkelijker om snel en trefzeker de lucratiefste voedselbron te vinden.

Kleur & Voordeel (weetje nr. 4)

Bijna 60 procent van de planten in Nederland (en Europa) is geel of wit. Het voordeel van wit is dat een plant geen kleurstoffen hoeft aan te maken. Sneeuwklokjes bijvoorbeeld, die al bij lage temperaturen bloeien, hoeven daardoor in de kou geen energie te besteden aan kleurstofproductie. Maar plantensoorten ontwikkelden in de loop van de evolutie ook een kleur die voor bepaalde insecten aantrekkelijk is. Zo zien honingbijen en hommels nauwelijks rood, maar geel, blauw en uv zien ze juist heel goed. Dagvlinders zijn juist rood-gevoelig, zweefvliegen en kevers vliegen meestal op witte, geelachtige of groene bloemen.

Kruisbestuiving

Niet zonder elkaar gaat ook over de rol van geur en kleur, over de zintuigen en het leervermogen van insecten en over de wedloop tussen planten en insecten. 'Wat er in die hersentjes van bijen omgaat, is gigantisch,' aldus Schoonhoven. 'Ze zijn in staat om de snelste route te bepalen van hun nest naar de bloemen waarop ze foerageren, om die route te onthouden en om informatie door te geven.' En ze onthouden ook bij welke bloemsoorten ze op welk moment van de dag het best terecht kunnen voor nectar.

Dat bloemen en insecten iets met elkaar van doen hebben, merkte Artistoteles al op, maar wat precies bleek pas in de 18de eeuw, maar, zo leert Niet zonder elkaar, het waren de Zweed Carl Linneaus en de Duitser Christiaan Sprengel die ontdekten dat het allemaal te doen was om voortplanting. Simpel gezegd: bloemen lokken insecten met nectar, en komen al etend in de bloem in aanraking met het stuifmeel, waarmee ze een andere bloem bevruchten waar ze nectar komen eten. Ziedaar het principe van de kruisbestuiving. De ontdekking dat bloemen niets anders zijn dan het 'bruilofs-orgaan' (Linneaus) leidde destijds tot de nodige weerstand. 'Maar', zegt Louis Schoonhoven, 'ook nu nog beseffen mensen vaak niet dat de bloemen die ze zien eigenlijk geslachtsorganen zijn.'

Niet zonder elkaar - bloemen en insecten. Uitgeverij Natuurmedia; 190 pag. ; prijs: euro24,50

Bedrog & Misleiding (weetje nr. 5)

De lieflijk ogende harlekijn is een van de vele orchideeënsoorten die insecten bedriegen en misleiden om aan hun gerief, bestuiving en bevruchting te komen. De bloemen zien er weliswaar aantrekkelijk uit, maar het lange spoor is een lege huls zonder nectar. Hommels bezoeken gemiddeld vijf harlekijnen voor ze besluiten dat er toch echt niets te halen valt. In de tussentijd zijn ze volop beplakt met stuifmeelklompjes, waarmee ze andere harlekijnen hebben bevrucht. De misleidingsstrategie heeft gewerkt. De hommel leert wel van de ervaring, hij zal niet zo snel meer een harlekijn bezoeken. Een van de gevolgen: grote velden met harlekijnen blijven het hele seizoen verstoken van bezoek, omdat de hommels inmiddels weten dat er niets te halen valt. Kleine en verspreide populaties harlekijnen zijn daarentegen veel succesvoller.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden