Boekrecensie Dansende beren

Wat er gebeurt als je berenhouders hun beren afpakt en dansberen scheidt van hun bazen (vier sterren)

In een tragikomedie beschrijft de Pool Witold Szablowski het lot van bevrijde dansberen in Bulgarije, als een metafoor voor het lot van Oost-Europeanen na 1989.

Dansende beren Beeld Silvia Celiberti

Dat beren in Bulgarije zoveel langer bleven dansen dan in de rest van Europa, is terug te voeren op één gebeurtenis uit 1943: in dat jaar hielpen Bulgaarse zigeuners met dansberen de voortvluchtige ondergrondse communist Pentsjo Koebadinski aan zijn achtervolgers te ontsnappen. Na de oorlog bracht Stalin de Bulgaarse communistische partij aan de macht, en werd kameraad Koebadinski een machtige partijbons. Toen de partij het ‘primitieve’ berendansen eind jaren veertig wilde verbieden, belden de berenhouders met kameraad Koebadinski. Dankzij diens interventie liepen zigeuners anno 2007 nog met beren langs toeristenhotels aan de Bulgaarse Zwarte Zee-kust. Geef twee leva (één euro) en mijn beer doet een prachtig dansje voor u!

Pas een halve eeuw nadat Koebadinski het berendansen had gered, kregen de zigeuners opnieuw te maken met tegenstanders, en ditmaal fervente, namelijk West-Europese dierenactivisten. Die beschuldigden hen van wrede dierenslavernij. Immers, dansberen krijgen eerst in een uiterst pijnlijke operatie ringen door hun neuzen geboord, daar gaan vervolgens kettingen doorheen waar ze de rest van hun leven aan vastzitten.

Vrijheid terug

In de aanloop naar de Bulgaarse EU-toetreding in 2007 begon de Oostenrijkse organisatie Vier Voeters met een groots opgezette berenbevrijdingscampagne. Voor Bulgaarse politici waren de zigeuners met hun dansberen een klein offer voor het EU-lidmaatschap. Kameraad Koebadinski konden de berenhouders niet meer om hulp vragen: die was inmiddels begraven, net als het Sovjet-communisme zelf.

Wat er gebeurt als je berenhouders hun beren afpakt en dansberen scheidt van hun bazen, beschrijft de Poolse auteur Witold Szablowski (1980). Of Dansende beren een tragische komedie, een komische tragedie of een zuivere tragedie is, moet elke lezer voor zich beoordelen – zeker is dat die berenbevrijdingscampagne een krachtige metafoor is voor het Oost-Europa van na 1989. Dat was een wereld waarin ménsen die ‘aan de ketting hadden gelegen’ hun vrijheid terugkregen. Szablowski was 9 in ‘het jaar dat de ketting af ging’, jong genoeg om zich te kunnen voegen naar de mores van de nieuwe tijd, oud genoeg om oog te hebben voor de forse ontwenningsverschijnselen van mensen in zijn directe omgeving.

Liters pruimenjenever

The New York Times omschreef de Engelse vertaling van Dansende beren als ‘een prikkelende bijdrage aan het debat over wat vrijheid echt is’. Want wat is vrijheid voor wie de baas dan wel de communistische staat die opdraagt dansjes te doen volstrekt vanzelfsprekend is gaan vinden? Kettingen mogen aanvankelijk onplezierig zijn, na een paar decennia kun je volledig onthand raken als ze ineens worden losgemaakt.

In Dansende beren kost het de dierenactivisten zeeën van tijd, kapitaal en dreigementen om de Bulgaarse zigeuners ertoe te bewegen hun beren af te staan. Als de weerstand van de bazen eindelijk is gebroken, stuiten ze op nog grotere weerstand van de beren zelf: er moeten liters pruimenjenever in hun bekken worden gegoten eer ze zich laten ontvoeren naar het berenparadijsje dat Vier Voeters met geld van onder meer Brigitte Bardot in het Pirin-gebergte voor hen heeft ingericht.

Daar wordt allengs duidelijk dat beren die decennialang voor toeristen hebben staan dansen zich niet meer redden in de wilde natuur. Dit zijn beren die niet snakken naar water maar naar pruimenjenever: aan hun tijd bij de mensen hebben aardig wat dieren een drankprobleem overgehouden. Deze beren wrijven ook veelvuldig over hun neuzen op zoek naar de ringen die zijn verwijderd, in plaats van op zoek te gaan naar voedsel en holen te graven voor hun winterslaap. Zelfs het lopen op vier poten – belangrijk voor de organisatie Vier Voeters – gaat deze beren slecht af. Bij het minste of geringste geluid staan ze weer op twéé poten, klaar voor een dansje.

Van vrij berenparadijs naar verzorgingstehuis

Het vrije berenparadijs van Vier Voeters wordt in de praktijk een soort verzorgingstehuis voor gedresseerde beren. Het zijn mensen die er drie keer per dag het eten aanslepen. Het zijn mensen die er hokken voor de winterslaap in elkaar timmeren en zorg dragen voor de berengebitten. Veel dansberen hebben in hun tijd in de toeristenbranche zoveel zoetigheid geslikt dat de toestand van de tanden niet best is. Vier Voeters laat uit Duitsland een gespecialiseerde berentandarts overkomen. Onderkoeld beschrijft Szablowski ondertussen de situatie in het Bulgaarse dorp naast het berenlandgoed. Daar zijn zoveel mensen na 1989 in een armoedeval beland dat ze al jaren geen tandarts meer bezoeken – in dat mensendorp zie je volop monden zonder tanden of met zwarte stompjes. Veel van die in 1989 ‘bevrijde’ mensen zijn jaloers dat de ‘bevrijde’ beren drie keer per dag hun eten geserveerd krijgen. Helaas, voor tweevoeters heeft Vier Voeters geen hulpprogramma. Vooral de bakken dure aardbeien die op het berenlandgoed worden uitgekieperd zetten in het dorp kwaad bloed.

Bijna nonchalant schetst Szablowski de kloof die gaapt tussen het wereldbeeld van dierenactivisten en dat van armlastige inwoners van een voormalig communistisch land – tussen een wereld waarin de situatie van mensen nog volop voor verbetering vatbaar is, en een wereld waarin volop wordt gestreden voor dierenrechten; in de ene wereld kunnen ze vaak geen vlees betalen, in de andere wereld zweren ze vlees uit eigen beweging af.

Behalve een verhandeling over heimwee naar het Europa van voor 1989 wordt Dansende beren zo ook een verhandeling over culturele breuklijnen in het Europa van nu. In het tweede deel van het boek trekt Szablowski in reportagevorm lijnen van het berenlandgoed naar een reeks ex-communistische landen, een bestaand communistisch land, Cuba, én een ‘wanna-be-communistisch’ land, Griekenland. De conclusie is onontkoombaar: je kunt het zo dansbeer-achtig niet bedenken of je ziet het bij de mens.

Witold Szablowski

Dansende beren – Heimwee naar het communisme

Vier sterren

Uit het Pools vertaald door Goverdien Hauth-Grubben. 

Nieuw Amsterdam; 236 pagina’s; €20.

Dansende beren - Heimwee naar het communisme

Op allerlei manieren over boeken schrijven, daar is de boekenredactie van de Volkskrant de hele dag mee bezig. Maar hoe kiezen zij welke boeken uit het enorme aanbod worden behandeld, en hoe bepaal je wat goed en slecht is? Boekenchef Wilma de Rek: ‘Een roman is goed als je erin wilt blijven wonen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.