Oog voor detail Gezichtsbedekking

Wat een onding kan het zijn, gezichtsbedekking: probeer maar eens een stuk te lezen uit een boek

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: gezichtsbedekking.

De man uit het flagellantenbroederschap schuift zijn witte hoofdbedekking opzij als een gordijntje om de dodenofficie, het rituele gebed voor overledenen, voor te dragen. Beeld Fitzwilliam Museum Cambridge

Thuis was er een discussie. Mijn zoon mag het kou- en windwerende mondkapje dat hij vorig jaar op wintersport kreeg niet dragen op het schoolplein. Be-lá-che-lijk!, vond hij. Wij keken elkaar aan, wetende dat onze burgemeester zojuist had aangekondigd de wet gezichtsbedekking lekker toch niet uit te voeren in haar stad. De grond voelde een beetje wiebelig. In die stad fietst onze zoon dagelijks van en naar school, nu dus met muts en kapje tot over zijn neus. We zagen morele scheerlijnen en ethische dilemma’s op ons afkomen, en opvoeden voelde weer eens als koorddansen tussen hoge torens. Niet in de klas, wel op het schoolplein? Wel op de fiets, niet in de klas? Nooit? Maar hoezo dan wel op de piste? Hoe verschilt de rij voor de skilift van die voor het fietsstoplicht op de Weteringschans? We waren toch maar blij dat we de burgemeester niet waren.

Wat je nooit hoort: hoe onpraktisch het moet zijn, die gezichtsbedekking. Hoe werkt het als je snel je hoofd moet omdraaien in het verkeer? Moet je harder praten? (met een skikapje wel) Krijg je last van je eigen adem als het koud is? En hoe herkent iemand je?

Paolo di Stefano (ook: Schiavo) Madonna van Nederigheid Circa 1440-50; tempera en goud op paneel; circa 80 x 50 cm Beeld Fitzwilliam Museum in Cambridge

Dit detail laat op een fijne manier zien hoe het een onding kan zijn, gezichtsbedekking: probeer maar eens een stuk te lezen uit een boek. De man uit het flagellantenbroederschap schuift zijn witte hoofdbedekking opzij als een gordijntje om de dodenofficie, het rituele gebed voor overledenen, voor te dragen. Het voorstellinkje komt uit de predella – de afbeeldingen aan de onderrand van een altaar – bij een klein altaar van Maria van Nederigheid. Alle afgebeelde heiligen (Maria Magdalena, St. Hiëronymus, Sint Franciscus) zijn relevant voor de geselbroeders, die aan zelfkastijding deden om te boeten voor hun zonden. Daar waren er nogal veel van in Toscane, het was een volkomen normale manier om geloof te beleven in de 15de eeuw. Ik lees dat in deze tijd bijvoorbeeld alle mannen in het stadje Borgo San Sepolcro bij een flagellantenbroederschap waren aangesloten. Deel van de mores was het dragen van volledig gezichtsbedekkende mutsen. Hier is dat knap uitgebeeld; je ziet de ogen vaagjes door de witte stof heen.

Paolo di Stefano (ook: Schiavo) Madonna van Nederigheid

Circa 1440-50

Tempera en goud op paneel; circa 80 x 50 cm

Fitzwilliam Museum Cambridge

De mutsen komen raar over en misschien bedreigend, omdat ze lijken op het uniform van de Klu Klux Klan in Amerika. Daarom is dat gordijnschuiven zo geestig onverwacht hier. Maar ze stonden symbool voor gelijkheid in de orde en het onderwerpen van het individu aan God. Opmerkelijk is dat die geselbroederschappen tot de 13de eeuw helemaal niet bestonden; het idee om boetedoening zo openbaar te beleven ontstond pas nadat de pest als Godzilla door Europa had gewaard en geregeld de bevolking bijna halveerde. Dat werd ervaren als straf van God. Het zette de flagellanten in werking, eerst sporadisch, daarna als champignons in compost. Met al hun voor ons absurd masochistische gedrag symboliseerden ze nederigheid.

Het helpt allemaal niet bij de discussie aan de ontbijttafel, maar laat wel zien hoezeer een neiging tot oordeel samenhangt met de motivatie van de gezichtsbedekking.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.