Wat doet Nederland op de Biënnale van Venetië?

De Biënnale van Venetië vaart de laatste jaren een besliste koers voorwaarts. Maar het Nederlands paviljoen grijpt terug op het verleden. Hoe retro is het statement van curator Guus Beumer? En: zes tips.

Spiegels zijn onderdeel van de aankleding van het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. © Joost van den Broek / de Volkskrant

Dat het tonen van kunst, gewoon aan de muur, op de grond, één voor één, naast elkaar niet meer bestaat in de moderne kunstpresentatie, wist je eigenlijk al wel. En toch is het dit jaar anders. Want wie een beetje indruk wil maken op de prestigieuze Biënnale van Venetië, doet er als land goed aan zijn hele paviljoen grondig te verbouwen.

Een totaalinstallatie dus. Griekenland heeft het gedaan door de buitenkant van het gebouw te verpakken in grof houten planken, en het interieur te veranderen in een minimalistische zwembad. Engeland liet zijn neo-classicistische behuizing in Venetië verbouwen tot een ondergronds Afghaans onderkomen van een revolutionaire cel met boosaardige bedoelingen.

Het Duitse paviljoen, met zijn natiuonalistische architectuur, is getransformeerd tot kerk waar een dienst wordt opgevoerd voor de onlangs overleden Duiste theatermaker Christoph Schlingensief.

Biënnale volgens Beumer
Zo'n 78 landen doen dit jaar mee aan 'Venetië'. Door de hele stad, op diverse eilanden eromheen, en vooral op het oude Biënnaleterrein, de Giardini.

Nederland vroeg Guus Beumer, de charismatische directeur van experimenteel kunstcentrum Marres in Maastricht als samensteller van de Nederlandse presentatie. Hij nodigde negen kunstenaars uit (zie inzet). Zijn voornemen: om de Rietveld-architectuur van het Nederlandse paviljoen tot een 19de-eeuws Gesamtkunstwerk om te toveren. Een naadloze samenvoeging van verschillende disciplines, verwijzend naar Venetië als bakermat, enkele eeuwen geleden, van een nieuwe interdisciplinaire muziekvorm: de opera.

Marketingstunt
In die zin sluit Beumer aan bij andere landenpresentaties die hun paviljoen drastisch en onherkenbaar hebben vertimmerd. Maar waar andere landen nog een 'gewone' expositie laten zien, wilde Beumer een statement maken over hoe de Biënnale als instituut is veranderd.

Hoe het in de loop van haar bestaan, vanaf 1895, is verworden van een kunstpresentatie van landen tot een gigantisch pr-bedrijf, en marketingstunt van de stad Venetië. Tot een nevententoonstelling van Art Basel, de grootste kunstbeurs ter wereld, waar veel werk dat in Venetië wordt getoond te koop is. Maar vooral ook, tot de plek waar individuele kunstenaars zich aan de kunstwereld van ingewijden presenteren. In de hoop opgepikt te worden en eeuwige roem te vergaren. Omdat wie in Venetië een paviljoen mag inrichten zijn status als groot kunstenaar bevestigd ziet.

Daar wilde Beumer van af. Op zich begrijpelijk. 'Zijn' tentoonstelling is een terugkeer naar de origine van wat de Biënnale ooit is geweest: een artistieke Wereldtentoonstelling, waarop landen zich presenteren met het beste wat ze hebben voortgebracht. Zonder duidelijk onderscheid tussen de individuele kunstenaars. En met als gezamenlijke noemer de nationale trots.

'Nationale Identiteit'
En dus wordt de nietsvermoedende bezoeker bij de ingang van het Nederlands paviljoen getrakteerd op een statement, waarin het wemelt van de woorden 'nationale identiteit', 'nationale representatie', en hoe uniek de 'culturele infrastructuur' van Nederland is. De beladenheid van de termen correspondeert overigens niet direct met wat er te zien is.

Sterker: de eerste indruk is er een van een smaakvolle, nieuwe architectuur. Met name dankzij de inbreng van EventArchitectuur, het ontwerpbureau van Paul Kuipers en Herman Verkerk, die het interieur tot een overtuigend schouwtoneel heeft gemaakt. En door de fotografie en muurschildering van Barbara Visser en Johannes Schwartz.

Want verleidelijk is de inrichting wel. Met een houten omlijsting en spiegelende bühne. Met een loopbrug en coulissen waarin de verwording van Who's Afraid of Red, Yellow and Blue wordt geduid, het schilderij van Barnett Newman dat voor het Nederlandse museumwezen zo belangrijk is geweest. Daartegenover is een foto van de muurschildering in de Tweede Kamer. En een groene achterwand met witte vlek, die correspondeert met de muur waartegen Rembrandts Nachtwacht in het Rijksmuseum hing.

Kortom, een bonte verzameling die als geheel wel degelijk impact heeft. Als totaalbeeld, wel te verstaan. Niet als het gaat om wat Beumer aan diepere bedoelingen wilde etaleren. Want daarmee gaat het paviljoen behoorlijk de mist in.

Wie probeert de onderdelen van het geheel tot zich door te laten dringen, laat staan te begrijpen, raakt al snel het spoor bijster. Het kost niet alleen heel veel tijd om achter verhaal en betekenis te komen. De cryptische teksten, geluiden en videobeelden laten de rechtgeaarde kunstliefhebbers, na gedane arbeid, ook nog eens met heel veel vraagtekens achter. Beumer mag zich dan verzetten tegen de Venetiaanse Biënnale zoals die nu is, maar of hij ooit aansluiting zal hebben gevonden met hoe de biënnale destijds was? Ik vrees van niet.

Retro
Blijft de vraag: hoe retro zijn Beumers uitgangspunten? En hoe effectief is het idee dat de Biënnale moet terugkeren naar zijn originele doelstellingen? Temeer omdat de Venetiaanse Biënnale ondertussen al weer verder is veranderd, en in de laatste afleveringen meer en meer een platform is geworden van politieke statements en maatschappelijke issues.

In het Servische paviljoen zijn vervormde hakenkruizen en ingelijste kampkleding te zien. En opschriften als 'Gott liebe die Serben'. Waarschijnlijk als reactie op het nog uitbundig levende nationalisme in het post-Milosevic-, post-Karadzic- en inmiddels ook post-Mladic-tijdperk. De Egyptenaren tonen beelden van de opstand op het Tahrirplein in Cairo, afgelopen januari. De Israëliet Sigalit Landau lanceert een plan om de grens tussen Jordanië en Israël te overbruggen met brug van zout.

Van een Wereldtentoonstelling is de Biënnale van Venetië veranderd in een tweejaarlijks exposé voor kunst, kunstenaars en nu politieke brandhaarden en sociologisch onderzoek. Terug is niet meer mogelijk.

En daarmee lijkt Beumer een idealistisch achterhoede gevecht te voeren. Beeldend fraai. Maar de besliste koers voorwaarts, die de Biënnale vaart, zal zich daardoor niet wijzigen.

Sneak preview: zes tips

Polen

De Israëlische Yael Bartana is de eerste niet-Poolse die Polen vertegenwoordigt. Beroemd geworden door haar video's van vreemde en typerende gebruiken in Israël. Nu met haar laatste deel van een triologie, opgenomen in Warschau, over nationalisme, militarisme, Zionisme, de Holocaust en de Poolse geschiedenis. Onderwerp: de Jewish Renaissance Movement. Een geënsceneerde videoreportage in drie delen over de hereniging tussen joden en Polen. Onder het motto: 'We willen terugkeren. Niet naar Oeganda, Argentinië, Madagascar of zelfs Palestina. Maar naar Polen. Het land van onze vaders en voorvaders.'

Denemarken

Biedt onderdak aan een internationaal gezelschap van kunstenaars. Onder wie ook de Nederlanders Han Hoogerbrugge en Wendelien van Oldenborgh. Kleine, maar speciale bijdrage van de Tsjech Jan Svankmajer. Met een prachtige surrealistische film, uit 1968, over massa en macht. In het jaar dat in Praag even de 'lente' in het communisme doorbrak.

Duitsland

Toegegeven, je moet er van houden. De confronterende theaterstukken van de onlangs gestorven theatermaker Christoph Schlingensief. Voor hem is het Duitse paviljoen veranderd in een heuse kerk met glas-in-lood-ramen, altaar en verhoogd priesterkoor, en inclusief röntgenfoto's en hospitaalbed waarin de aan longkanker lijdende Schlingensief (waarschijnlijk) zijn laatste adem uitblies.

Frankrijk

Christian Boltanski heeft een naam opgebouwd met zijn foto's en ruimtelijke werk, gerelateerd aan de Holocaust. Nu in het Franse paviljoen met een joekel van een installatie. Een soort krantendrukkerij, waarin met grote snelheid foto's circuleren van dode kinderen. Lugubere ervaring in een productieomgeving. Het beeld van leed, in duizendvoud, zoals de media die de wereld in slingert.

Engeland
Ooit het verlangen gehad het geheime verblijf van Osama Bin Laden te bezoeken? Ga naar het Britse paviljoen dat Mike Neslon heeft verbouwd tot een Afghaans onderkomen van een veelgezochte terrorist. Ontluisterend te zien hoe zo iemand slaapt. Terwijl in een werkplaats explosieven gemaakt kunnen worden. En in een donkere kamer foto's zijn ontwikkeld van op te blazen doelen.

Wat is de Biënnale?

Van alle tweejaarlijkse tentoonstellingen (Istanbul, Sao Paulo, Twente, etc), is de Biënnale van Venetië de oudste, grootste en belangrijkste. Opgericht in 1895 bevond de tentoonstelling zich in het begin alleen op het biënnaleterrein in een park aan het einde van de stad: Il Giardini. Daar lieten dertig landen hun prominentste kunstenaars aan het publiek zien in speciale gebouwtjes, zoals het Nederlandse paviljoen van Gerrit Rietveld. Nu er ongeveer tachtig landen meedoen, er veel aanvullende presentaties zijn en het aantal kunstenaars de zevenhonderd nadert, strekt de Biënnale zich tijdens de zomermaanden uit over de hele stad en omliggende eilandjes.

De spiegels in het Nederlandse paviljoen... © Joost van den Broek / de Volkskrant
...waar een Mexicaanse bezoeker naar audio luistert met een Mexicaanse vlag over zijn hoofd om zich af te kunnen sluiten van de andere bezoekers. © Joost van den Broek / de Volkskrant
Een bezoekster van het Nederlandse paviljoen fotografeert een maquette. © Joost van den Broek / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden