Oog voor detailDrinkglazen

Wat doen die kapotte drinkglazen op dat schilderij?

Detail uit Europees archeologisch glas, 2013, olieverf op paneel, 80 x 122 cm, Collectie Henk Helmantel.
 Beeld Art Revisited, Tolbert
Detail uit Europees archeologisch glas, 2013, olieverf op paneel, 80 x 122 cm, Collectie Henk Helmantel.Beeld Art Revisited, Tolbert

Veel van wat wij doen en voelen ­hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: een drinkglas.

‘Waarom is het interessant om alleen witte schaaltjes op een schilderij te zetten?’ Terwijl ik me verwonderde om de verschillen in glans en de schaduwen en zo bedachtzaam aangeleerd kijkenthousiasme liep uit te stralen, kreeg ik de een na de andere pubervraag op me afgefluisterd in het Drents Museum. Het bleek verhelderend voor het nuchtere kijken, twee puberneefjes mee op kunstexcursie. Onder de mondkapjes door kiepten de waaromvragen soms om in pure verontwaardiging. ‘Is dit symbolisch? Waarom was er eigenlijk symboliek?’ ‘Hoezo die hoek? Waarom kruisbessen?’ ‘Waarom zijn alle vogels dood?’

Toch bleven ze minstens anderhalf uur hangen bij de meditatieve schilderijen van Henk Helmantel. Ik zag hun blik vertragen, en hoe de sfeer van de schilderijen ze steeds meer beving. Zo’n sfeer die regisseurs zorgvuldig opslaan, voor een volgende film.

Ik kon nog niet de helft van hun waaromvragen beantwoorden, maar aanstekelijk was het wel want verderop was ik ook even verbaasd, bij dit glas. Een kapot, vies glas, gepresenteerd als een juweel op een dienblad. Opgegraven uit de kleilagen van de Hollandse geschiedenis. Waarom? Er spreekt in elk geval een hoop liefde uit voor de onvolkomenheid van zo’n dingetje. Dat zit ook in andere schilderijen van hem, in de details van kapotte eierschalen, houten kommetjes met scheuren, gedeukte dozen, viezig porselein. In dit schilderij is dat het hoofdthema.

null Beeld Art Revisited, Tolbert
Beeld Art Revisited, Tolbert

Henk Helmantel, Stilleven met Europees archeologisch glas, 2013, olieverf op doek, 80 x 122 cm. Te zien t/m 7 maart in de expo Henk Helmantel, meesterschilder in het Drents Museum Assen.

Het museum deed een mooie zet; de zaal met de stillevens van verweerde en gebruikte spullen, is afgeschermd met een grote vitrine waarin de echte voorwerpen staan die Helmantel op deze schilderijen afbeeldde; precies zo neergezet als op de schilderijen. Het echte, verweerde glaasje ligt er dus ook.

De glazen die Helmantel voor zijn stilleven gebruikte. Beeld Wieteke van Zeil
De glazen die Helmantel voor zijn stilleven gebruikte.Beeld Wieteke van Zeil

De gebruikswaarde speelt een hoofdrol in deze schilderijen, alsof de glazen, kruiken en schalen een bewijs leveren van hun lange leven. Heel anders dan al die glanzende glazen op stillevens in de 17de eeuw, dacht ik, die toch vooral nieuwigheid en kostbaarheid vieren. Dit is een berkemeyer, of berkenmeier, een typisch Hollands drinkglas, meestal groen, met een cilindervormige stam en een ronde, wijd uitlopende kelk. Er zitten van die mooie glazen bolletjes op, een soort noppen, net als op de roemers, de rondere variant. Frans Hals schilderde ze in handen van schutters en kinderen, Willem Claesz. Heda en zijn stillevencollega’s zetten ze op hun pronktafels. Allemaal om te laten zien; zo veel mogelijk, zo mooi mogelijk, zo glanzend mogelijk, onze spullen uit de hele wereld verzameld. Althans, dat dacht ik.

Frans Hals, Jongen met berkemeyer, 1625-28, Staatsliches Museum Schwerin. Beeld
Frans Hals, Jongen met berkemeyer, 1625-28, Staatsliches Museum Schwerin.

Maar blijkbaar had ik niet goed gekeken naar die oude stillevens. Willem Heda stapte op een gegeven moment over van pronken naar het laten zien dat de spullen ook echt gebruikt werden. In de loop van zijn carrière zie je pasteitjes die zijn aangesneden, glazen die half leeggedronken zijn, nootjes die gepeld zijn. Mensensporen op de dingen. Tot mijn verrassing vond ik na het bezoek aan Helmantel online een schilderij van Heda waarop precies zo’n berkenmeier ligt; kapotgevallen. De scherven liggen in de schaal, tussen de pastei.

Stillevens zijn niet alleen om mooie dingen te bewonderen, maar ook om onze omgang met en relatie tot de dingen om ons heen te overdenken.

Willem Claesz. Heda, Ontbijtstilleven [detail], 1631, Gemäldegalerie Dresden. Beeld
Willem Claesz. Heda, Ontbijtstilleven [detail], 1631, Gemäldegalerie Dresden.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden