Oog voor detail Sokken

Wat deed men met sokken toen er nog geen elastiek bestond?

Van dichtbij zie je het beter. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: sokken.

Behalve de aangename aanblik van een gespierde mannenkuit is dit detail ook het antwoord op de vraag: wat deed men met sokken toen er nog geen elastiek bestond? Zie hier de praktijk van de Schotse sok, belangrijk onderdeel van de traditionele kleding in Schotland, waarvan akte op bijna 3 meter hoogte. Levensgrote portretten zijn toch al interessant – als de geportretteerde er ook nog bij staat als een mix tussen David die net Goliath heeft onthoofd en een Romeinse keizer, en in zo’n leuk ruitje ook, dan blijft je oog wel hangen hoor. 

Dat van die Romeinse keizer is geen grap; Lord Fyvie hier, William Gordon, heeft zijn traditionele breacan-an-feileadh oftewel grote plaid met riem zó omgeslagen dat die aan een keizerlijke toga doet denken. Expres natuurlijk, althans volgens kunsthistoricus Christopher M.S. Johns, die in Gordons kostuum een manifestatie ziet van culturele identiteit en de positie van de Schot in de verenigde Britse samenleving van de 18de eeuw. Gordon heeft naast zijn ultra Schotse tartan ruitkostuum namelijk óók de traditionele rode jas uit het Britse leger aan. Kijk, daar maak je een statement mee. Hij nam de hele outfit speciaal mee naar Rome om zich daar te laten portretteren als keizer. Maar goed, die sokken.

Colonel the Honourable William Gordon Beeld Mike Davidson / via National Trust of Scotland, Edinburgh

Pompeo Batoni: Colonel the Honourable William Gordon

1766; olieverf op doek; 289,5 x 217 cm

Fyvie Castle, National Trust for Scotland

Te zien t/m 3 juni in de tentoonstelling High Society in het Rijksmuseum Amsterdam

Ik had er nooit bij stilgestaan hoe het leven zonder elastiek moet zijn geweest. Geen tailleband of katapult, geen snelbinders of vlugge paardenstaarten, geen bungeejump, gebundelde brievenpakketjes en, uiteraard, geen sokken die blijven zitten.

Net als plastic is elastiek geen materiaal dat je veel op schilderijen tegenkomt, maar nu we hier zo nadrukkelijk een touwtje om een sok in een ceremonieel kostuum zien, valt op dat er eens een pre-elastiek tijdperk was.

Voor het elastiek werd de Schotse sok of hose gedragen met een lint. Ingewikkelder nog is dat juist in die vroege eeuwen de sok niet tot het handige smalle deel onder de knie kwam maar, zoals hier te zien is, precies tot het breedste kuitdeel, met grootste afzakkans natuurlijk. De man zonder David Beckham-kuit loopt dan al gauw de hele dag te hijsen, en dat kan er niet charmant hebben uitgezien.

Wie zich eenmaal bewust is van het elastiekloze tijdperk, zal ook de linten om kanten sokken opmerken bij de regenten op Hollandse portretten en groepsportretten.

Sommige strikken waren ook betekenisvol, zo maakten de Schotten de handgeweven linten en legden die in een – weer zo’n lekker Keltisch woord – sniomh gartain, spreek uit snaime garsjtan, een platte knoop met één lus als in een stropdas. Onze Lord Fyvie hier laat dat zien bij zijn andere been, al is het lintje net iets te armoedig om een goede platte vorm te hebben.

De kriskras schuine binding is vermoedelijk voor maximale houdbaarheid op de kuitronding bedoeld. Een goede sok met sierlijke strik maakt het been langer en trekt fijntjes de aandacht naar kuit en knie. Als je de portretkunst doorneemt, is het eigenlijk jammer dat het lint als accessoire verdwenen is.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.