Wat de kracht van satire nog is in tijden van extreme types als Trump en Wilders

Juist nu moeten grappenmakers zeggen wat ze echt willen zeggen

Satire lijkt steeds vaker ingehaald te worden door de werkelijkheid

Foto Rein Janssen

So what about that Trump guy? He kinda sucks, am I right?' In een klein comedytheater in de New Yorkse hipsterwijk Brooklyn blijkt dat op zichzelf al een grap. De comédienne kijkt het publiek in en wacht op een reactie. 'Well, I sure didn't vote for him', schreeuwt een enorme man in basketbalshirt van achteruit het zaaltje. Het overige publiek applaudisseert cynisch.

Het evenement heet 51 Worst Jokes, waarin het jaar 2017 wordt afgetrapt met 51 komieken die hun slechtste grap van 2016 vertellen. Zeggen dat je Trump een lul vindt, het antwoord dat je niet op 'm gestemd hebt en de daaropvolgende blijk van waardering is een running gag in de comedyscene van Brooklyn. Het is de enige grap die over de nieuwe president wordt gemaakt. Op het meest ironische evenement in de meest ironische wijk op aarde, weten ze maar al te goed dat je met ironie de oorlog niet wint, laat staan de verkiezingen.

In Zondag met Lubach maakte Tex de Wit een soortgelijke grap door zijn boek Donald Trump is een lul te presenteren. 'Je bent voor dit boek ook echt de archieven ingedoken, hè?', vroeg Lubach hem. 'Ja, daar vond ook iedereen hem een lul.'

Foto Justin Perez

Wat kun je als satiricus nog meer over de man zeggen? De makers van South Park hebben het inmiddels opgegeven: 'We werden ingehaald door de actualiteit, die eigenlijk veel grappiger was dan alles waar wij zelf mee zouden komen.'

Trump is niet de enige die satirici de wind uit de zeilen neemt. Met het satirische online magazine De Speld, waar ik voor schrijf, besloten we al in 2009 terughoudend te zijn met grappen over Geert Wilders: 'De werkelijkheid en satire zijn volstrekt inwisselbaar geworden', zei onze hoofdredacteur Jochem van den Berg toen tegen de Volkskrant. Die analyse werd de jaren erna meer dan eens bevestigd. 'Wilders: weerbericht links pamflet', kopt De Speld in 2008. In het stuk verweet de PVV het KNMI een opgeheven vingertje. Twee jaar later stelde PVV'er Richard de Mos Kamervragen over een volgens hem te linkse, propagandistische KNMI-folder: 'Met gelikte foto's en eenvoudig taalgebruik wordt geprobeerd een klimaatalarmistische boodschap aan het grote publiek en kinderen te slijten.'

Qui corruperunt regionem nostram

Ook wordt het lastig niet zo nu en dan ingehaald te worden door de werkelijkheid die Thierry Baudet heet. Dat gebeurde al eens: in september van vorig jaar luidde een kop: 'Baudet rekent af met elite: Qui corruperunt regionem nostram!' Vorige maand tweette de leider van Forum voor Democratie een foto van zichzelf, met daarnaast een quote van zichzelf in, jawel, het Latijn.

Nu is het niet zo dat satirici collectief lamgeslagen in de hoek liggen. Integendeel. Dankzij het populisme bloeit satire als nooit tevoren. Het is Arjen Lubach gelukt om na Van Kooten en de Bie eindelijk weer een relevant satirisch programma op de televisie te krijgen, de kijkcijfers van het Amerikaanse sketchprogramma Saturday Night Live zijn door Trump hoger dan ooit, en ook andere Amerikaanse satirische latenightshows vinden internationaal gretig aftrek.

Tegelijkertijd wringt er iets. Of eigenlijk: er wringt veel te weinig. Satire past trucs als de overdrijving, de omdraaiing en de metafoor toe om de belachelijkheid van de werkelijkheid aan te tonen. Maar met belachelijke types als Trump, Wilders en ach, laat ik Denk, Baudet en 50 Plus hier ook maar even noemen, heb je helemaal geen trucs nodig. Bovendien: als een politicus je dagelijks voorziet van inkoppers, moet je dan nog wel willen scoren?

Vorig jaar september was Donald Trump te gast in The Tonight Show van Jimmy Fallon.

'Mag ik met je haar rotzooien?', vroeg Fallon. Trump stemde toe. Het ridicule haar van The Donald zat daarna nog gekker. Hilarisch! Wat relaxed van Trump dat hij dat zomaar laat doen! De man heeft zelfspot! Maar volgens critici had Trump het gewoon liever over zijn haar dan over zijn racistische en seksistische uitspraken.

Trump-satire

Online kun je een spelletje vinden waarmee je met een toeter het haar van Trump kunt wegblazen. Zou je ook kunnen doen met Wilders trouwens. Alleen: de mannen hebben zelf voor die kapsels gekozen, daar ga je ze echt niet op pakken. Net als dat je Wilders niet kunt pakken op de lengte van zijn verkiezingsprogramma haha, een A4'tje maar! en Thierry Baudet niet op het feit dat hij een keer liggend op een piano heeft geposeerd. Het is ironie om de ironie, die alleen oplucht bij de maker.

Samen met mijn collega's van Kijkverder, een onderdeel van de Volkskrant dat video's en andere onlineproducties maakt, deed ik vorig jaar ook een poging tot Trump-satire. Want ook ik vind Donald Trump een lul. We maakten een stemwijzer voor Amerikanen, waarin je altijd op Trump uitkomt. Toch was er keuze genoeg, omdat hij zichzelf zo vaak tegenspreekt dat het niet de vraag is óf je aanhanger bent van Trump, maar van welke Trump. De grap was een succes. 'A Dutch newspaper found the perfect way to explain Donald Trump', kopte het Amerikaanse Foreign Policy en ook Duitse, Franse, Britse en Turkse media besteedden aandacht aan de Votewiser. Als klap op de vuurpijl wonnen we de prijs voor beste online opiniestuk van de VOJN: de Vereniging Online Journalisten Nederland. Daar heeft u nog nooit van gehoord, maar dat is waanzinnig prestigieus.

Tekst gaat verder onder de video.

Mijn euforie kende geen grenzen. Dagenlang vertelde ik ongevraagd aan iedereen die ik tegenkwam dat ik hoogstpersoonlijk had bijgedragen aan het ultieme demasqué van Donald Trump, met een volgens de vakjury zeer inventieve vorm van humor. Mede dankzij mij zou Trump geen president van de Verenigde Staten worden. Ook vroeg ik uitdagend aan anderen wat zij precies hadden gedaan voor een betere wereld. Nou? Precies. De mensen mochten me wel dankbaar zijn.

Maar zoals u wellicht heeft vernomen, heeft mijn werk Donald Trump er niet van weerhouden om de verkiezingen te winnen.

Ik verkeerde met mijn anti-Trump-satire nog wel in goed gezelschap. De Britse Amerikaan John Oliver maakte veelgeprezen items waarin hij openlijk campagne voerde tegen Trump. Het satirische Saturday Night Live, met Alec Baldwin als Trump-imitator, stak een voorkeur voor Hillary Clinton ook niet onder stoelen of banken.

Tekst gaat verder onder de foto.

Foto Rein Janssen

Correspondents' Dinner

Er wordt weleens betoogd dat die stortvloed aan grappen Trump juist in het zadel heeft geholpen. Tijdens het Correspondents' Dinner, waar journalisten en politici samenkomen om elkaar op de hak te nemen, werd hij 'geroosterd' door Barack Obama en komiek Seth Meyers: 'Donald Trump verschijnt vaak op Fox, wat ironisch is, omdat een fox, een vos, vaak verschijnt op het hoofd van Donald Trump.' Op die avond, zo beweren sommigen, besloot Trump serieus te worden in zijn politieke ambities.

De satire die daarop volgde kwam veelal uit dezelfde, links-liberale hoek. Natuurlijk is het lekker om een gevatte man achter een bureau twintig minuten lang te zien foeteren tegen wat jij ziet als het opkomend kwaad, maar het kan voor wie twijfelt ook een reden zijn om af te haken.

Tekst gaat verder onder de video.

Trump hielp daarbij actief, door ook de comedywereld in de hoek van de culturele elite te plaatsen. Hij meldt regelmatig niet gediend te zijn van de sketches van Saturday Night Live en zegt daarmee ook tegen zijn achterban: u wordt niet serieus genomen, maar ik neem u wel serieus.

Wat moet satire dan wel doen? De macht aanpakken, de elite, zo u wilt. Maar hoe? Mijn vriend en cabaretier Johan Fretz, met wie ik in Brooklyn was, pleit voor 'radicale zachtmoedigheid'. Als je ze ergens mee provoceert, zegt hij, dan is het wel met zachte waarden. 'Dat betekent niet dat je geen harde grappen mag maken. Als ik zeg dat je in Nederland tegenwoordig al niet meer een Surinamer met zijn lip achter de uitlaat over de A6 kunt slepen zonder voor racist te worden uitgemaakt, pleit ik net zo goed tegen racisme.'

Beide kanten van de medaille

Bij het propageren van zachte waarden hoort ook dat je openlijk twijfelt. Het tonen van je eigen kwetsbaarheid is juist nu belangrijk, omdat de macht zich wereldwijd steeds minder kwetsbaar lijkt op te stellen. Iedereen twijfelt. Zelfs linkse, elektrisch rijdende vegetariërs zijn nooit helemaal zuiver. De Amerikaanse komiek Louis CK laat dat mooi zien in zijn sketch Of course... But may be: 'Natuurlijk, we weten wel wat goed is, maar misschien zit het toch net even anders. Natuurlijk, slavernij is het ergste wat ooit is gebeurd. Maar misschien is het ook goed om te beseffen dat alles wat indrukwekkend is aan de wereld is gebouwd door slaven. De mens is tot grootse dingen in staat als hij zijn medewerkers als vuil behandelt. Het bouwen van piramides, onze spoorbanen en de mogelijkheid om op je smartphone een gemene comment te plaatsen onder een YouTube-video terwijl je aan het schijten bent.'

Satirici moeten juist nu beide kanten van de medaille tonen. South Park is ook populair onder Republikeinen omdat het net zo goed de zelfgenoegzaamheid van de zojuist genoemde elektrisch rijdende vegetariërs aanpakt. In een aflevering ontstaat er luchtvervuiling boven California omdat er te veel Priusrijders zijn die zichzelf zo fantastisch vinden dat ze constant hun eigen scheten willen ruiken.

Tekst gaat verder onder de video.

En als je dan toch wilt preken voor eigen parochie, laat de ironie dan een keer achterwege en ga op zoek naar wat je echt wil zeggen. Het oervoorbeeld is Charlie Chaplin, die in The Great Dictator verkleed als Adolf Hitler een verbindende en hoopvolle speech geeft. Zonder Mark Rutte te willen vergelijken met Adolf Hitler, doet een stuk van Micha Wertheim in Vrij Nederland daaraan denken. Hij herschreef een brief van Mark Rutte 'aan alle Nederlanders' tot een brief 'aan bijna alle Nederlanders': 'We denken dat alleen moslims de boel verzieken. Ik zal dat zelf nooit zo zeggen, maar ik insinueer het graag.' En Arjen Lubach nam ruim de tijd om Wilders niet aan te vallen op het feit dat zijn verkiezingsprogramma zo kort was, maar op wat er wél op het A4'tje stond en hoe hij dat concreet wil uitvoeren.

Tijdens 51 worst Jokes is de presentator verkleed als Charlie Chaplin, maar politieke statements, o ironie, bleven uit. Het is tijd om de makkelijke ironie overboord gooien. Waar politici zich almaar belachelijker gaan gedragen, moeten satirici juist serieus nadenken over wat hun taak is. Want zoals Winston Chruchill, een tijdgenoot van Chaplin, zei: 'A joke is a very serious thing.'

Mensen kijken vanaf het Parizer Platz in Berlijn naar een vertoning van The Great Dictator van Charlie Chaplin Foto epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.