Interview

'Wat als dit toch de verkeerde kant opgaat?'

Satudarah - One Blood ging vorige week in première. Documentairemaker Joost van der Valk was ook bij de heftige momenten in de omstreden motorclub. 'Ze waren niet uitgesproken blij met de film.' Vanavond is de film te zien op tv.

Bestuurslid Angelo (midden) wordt bij zijn vrijlating uit de cel opgewacht door zijn vrienden. Beeld NTR

We zijn in het clubhuis van Satudarah. De president van de Trailertrash-afdeling schreeuwt tegen Jack, een man met een tribaltatoeage in zijn nek: 'Wat staat er op mijn jas?' 'President', antwoordt Jack stamelend. 'Een president is een president, dat is geen koekwaus, of wel?' Jack schudt zijn hoofd.

De aanwezige Satudarahleden kijken Jack strak aan. De armen over elkaar heen geslagen, de ogen wijd opengesperd. De pupillen bedekken de irissen volledig, alsof er een flinke lading coke doorheen is gesnoven. 'Wat betekent 'no contact'?', vervolgt de 'pres'. 'Geen contact', antwoordt Jack met angst in zijn ogen. 'Wat doe jij?' 'Met wie?', vraagt Jack.

De mannen om hem heen, nog niet zo lang geleden zijn beste maten, twijfelen geen moment. Jack krijgt een stomp in het gezicht van de ene en een vuist in zijn maag van de andere. Nog voordat hij goed en wel omhoog is gehesen, maait een van zijn oude vrienden zijn vuist weer naar voren om hem met een noodgang in Jacks gezicht te doen belanden. Hij wordt uit zijn jasje gehesen en uit de club gezet.

Olla, een van De Nationals, het hoogste bestuursorgaan van de van oorsprong Molukse motorclub Satudarah. Beeld NTR

Het is de openingsscène van Joost van der Valks (39) en Mags Gavans (43) nieuwste documentaire, Satudarah - One Blood, die vanavond in première gaat. Een film over de omstreden motorclub Satudarah, die vaak in verband wordt gebracht met criminele activiteiten als wapenhandel, afpersing, moorden en drugshandel.

Voor de openingsscène heeft Van der Valk ontzettend moeten drammen, zegt hij. 'Ik wist dat leden er op deze manier werden uitgezet, dus ik wilde er per se bij zijn. Maar De Nationals, het hoogste bestuursorgaan van de club, wilden me zo'n scène niet geven. Bij de Trailertrash-afdeling liep ik ook te duwen. Hij belde me op een gegeven moment op: nu zou er weleens iets kunnen gebeuren.'

De Nationals wisten niet dat Van der Valk deze scène had opgenomen. Ze waren tijdens de viewing op zijn zachtst gezegd 'verbaasd'. 'Maar ik kon het ze uiteindelijk wel uitleggen', zegt Van der Valk. 'Een producer van de BBC heeft me ooit geleerd: 'Every film should start with a fuck or a fight.' Dat zei ik ook tegen die gasten, dat vonden ze een grappige uitspraak. Soms helpt eindeloos lullen, die jongens willen ook dat het een goede film wordt.'

Inwijdingsritueel van Mikey. Hij is inmiddels uit de club gezet. Beeld De Familie - NTR

Schrok je toen je de scène opnam?

Het is gek, maar als je filmt is het anders. Het ontgaat je een beetje. Je kijkt door een schermpje en je bent bezig met of je je camera wel stilhoudt en het geluid goed is. Als ik de scène terugkijk, maakt het veel meer indruk. Die jongen die hem in zijn buik stompte, heeft zijn hand gebroken door de klap. Dat is heftig.'

Was je in je eentje?

'Ik deed veel samen met een co-regisseur, Mags Gavan, mijn vrouw, maar in dit soort gevallen deed ik het alleen. Ik wist niet wat er precies ging gebeuren en wilde haar daar niet bij betrekken. Dat is enerzijds beschermend, maar anderzijds wil ik me ook zo klein mogelijk kunnen maken. Als je daar met zijn tweeën staat, zeker met een vrouw erbij, denken ze misschien: we moeten ons inhouden. Ik heb me opgesteld als een vlieg op de muur, dan gaat het misschien zoals het normaal ook zou gaan.'

Toegang krijgen tot clubs die niet snel pottenkijkers toelaten, het is Van der Valks kracht. Eerder maakte hij al de opzienbarende documentaire Crips, Strapped 'n strong over de Haagse gang Crips. Het was een van de leden van deze gang, Quincy Soetosenojo, die hem op het idee bracht een documentaire over Satudarah te maken. Quincy zou zich aanmelden voor de club en Van der Valk zou zijn toelating volgen. In glimmende BMW's, geflankeerd door dertig gangleden volledig uitgedost in het blauw, kwam de regisseur zijn filmplan verkondigen.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Olla en Mima praten een ruzie uit met motorclub Bandidos in Duisburg. Beeld -De Familie - NTR

Wat voor verhaal heb je gepitcht?

'Ze hadden allemaal Crips gezien, dat vonden ze een goede film, maar ze wilden natuurlijk niet dat hun film zo zou worden. De strekking was: 'Wij gaan geen wapens en drugs op tafel leggen, als je dat soms denkt.' Ze wilden de andere kant van Satudarah laten zien; de Molukse kant, de rituelen. Dat was een punt waar we elkaar konden vinden en toen dacht ik: de rest komt wel. Dat is meestal ook zo.'

Het begin van de film verliep moeizaam. Allereerst omdat hoofdpersoon Quincy, 'een heel goeie, open jongen', twee maanden na het pitchen van het filmplan werd doodgeschoten in de Bijlmer. Maar ook omdat de Satudarahleden de regisseur niet toelieten bij spectaculaire gebeurtenissen. 'Nieuwkomers moeten bij de club vervelende klusjes doen, ze worden getest. Dat werd ik ook een beetje voor mijn gevoel. Het eerste jaar liep ik daar maar rond. Ze vertelden me niet veel interessants. Ik mocht alle rituelen filmen, maar bij heftigere gebeurtenissen, zoals vechtpartijen, mocht ik niet aanwezig zijn. Ik heb lang de angst gehad geen goede film te hebben. Het was allemaal veel te braaf. Ik was de Crips gewend en die haalden gewoon AK's uit de kast. Het was voor mij na de Crips toch een beetje soft shit, dat had ik niet verwacht. Ik dacht: nu kom ik eindelijk in xtc-labs terecht.'

In het tweede jaar kwam er een ommekeer, met Barend bijvoorbeeld. Een van de leden van de Trailertrashafdeling die, net ontslagen uit de gevangenis, zonder enig empathisch vermogen vertelt hoe hij iemand heeft omgelegd voor woningwinkel Cor Tapijt: 'Als je een heel magazijn 9 millimeter patronen door je lijf krijgt geschoten, nou dan leef je niet lang.'

'Ik vind dat zelf een van de ongelooflijkste scènes uit de film', zegt Van der Valk. 'Dat iemand dat überhaupt zo in geuren en kleuren vertelt. De eerste paar keer dat ik de scène bekeek, liepen de rillingen me echt over de rug. Het is fictieachtig, alsof het uit een maffiafilm komt. De moord waarover Barend het heeft, is de Vinexmoord. Ik kende het verhaal al een beetje en het is eigenlijk nog erger dan hoe hij het vertelt.'

Hoe kwamen de Satudarah-leden op jouw over?

'Ze zijn allemaal heel anders. Iemand als Olla (een van de leiders, red.) is heel redelijk. Hij heeft ook stoute dingen gedaan, maar een wietplantage aanleggen is een groot verschil met iemand omleggen. Dat zie je ook in hun karakters terug. Barend is echt een heftige jongen. Hij zit nu weer in de bajes en soms belt hij me vier keer achter elkaar op. Dat is intens. Die gesprekken gaan vooral over de film. Dat hij een filmposter wil hebben om in zijn cel te hangen, bijvoorbeeld. Hij heeft behoefte om te praten en met mij kan hij collect call bellen, dat zal ook wel helpen. Ik neem altijd op. Hij heeft mij dingen gegeven, hij heeft zich geopend voor de camera, dan wil ik hem ook serieus nemen. Ik heb het idee dat ik daarmee op een kleine manier iets goeds doe, dan is hij weer even relaxed.'

'Met name op de jongens die niet zoveel in de film zitten, de leiders en broers Angelo en Xanterra, ben ik erg gesteld geraakt. Ik kom bij Angelo en zijn vrouw en kinderen thuis en dan eet ik een hapje mee. Die jongens zijn geen lieverdjes, maar ik veroordeel ze niet. Voor het maken van een film moet je met die gasten een relatie aangaan. Je moet je voor hen openen anders krijg je een heel afstandelijke, krakkemikkige film. Veel mensen hebben zoiets van: dat jij nog met die gasten omgaat, maar ik vind het leuk. Het zijn interessante mensen, ze maken zulke bizarre dingen mee. Ik hou van verhalen. Ik vind het amusanter om met hen aan tafel te zitten dan met de gemiddelde boekhouder.'

Mags Gavan

Joost van der Valk werkt veel samen met zijn vrouw en regisseuse Mags Gavan (43). Zo maakten zij samen Saving Africa's Witch Children en Return to Africa's Witch Children, over kinderen in Nigeria die ervan worden beschuldigd behekst te zijn. Ze worden geslagen, beschimpt en soms zelfs vermoord. Ook Crips en Wilders: The Movie maakten ze samen. 'Mags maakte voordat we elkaar ontmoetten ook al films in Engeland over heftige onderwerpen en onderhield ook altijd intense relaties met mensen die heel ingewikkeld in elkaar zitten. Als zij zich voor jou openstellen en je gaat voor hun verhaal, dan kun je ze niet daarna laten vallen.'

Heeft Satudarah invloed gehad op het eindresultaat?

'Ik heb de vier leiders de film laten zien en toen waren ze niet heel uitgesproken blij. De muziek en de hele sfeer is toch vrij donker. Een aantal verhaallijnen hadden ze niet verwacht. Ze wilden de verhaallijn van Mikey (een jongen die zich aanmeldt bij Satudarah, maar eruit wordt gezet wegens poging tot doodslag, red.) eruit hebben. Voor het eerst hadden we een clash. Ik werd op het matje geroepen in het clubhuis in Tilburg en moest me tegenover de leiders verdedigen. Toen dacht ik wel: wat als dit toch de verkeerde kant opgaat? Zijn ze dan misschien toch heel gevaarlijk en gaan ze me voor mijn huis opwachten? Maar ik dacht ook: ik moet voor mijn film blijven staan. Ik moet me verdedigen en niet laten wegduwen door deze gasten, ook al hebben ze dikkere spierballen dan ik. Dat waarderen ze ook, ze waarderen dwarse mensen, uiteindelijk zijn we eruitgekomen.'

Vanavond komt Satudarah naar de première. Spannend?

'Dat is spannend, ja. Van de vijftig man hebben alleen de vier leiders de films gezien. Ze zullen de film misschien niet allemaal even leuk vinden. Dat vonden de leiders ook niet toen ze die voor het eerst zagen.'

Satudarah wordt om 20.25 uur uitgezonden op NPO2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden