INTERVIEW

Wat 25 jaar Photoshop heeft veroorzaakt

Interview Danielle Kwaaitaal en Carla van de Puttelaar

Photoshop bestaat 25 jaar. Kunstenaars Danielle Kwaaitaal en Carla van de Puttelaar over de revolutie die het fotobewerkingsprogramma in hun werk heeft veroorzaakt. Plus: hun zeven Photoshophoogtepunten.

Danielle Kwaaitaal, Bodyscapes Akna Mountains, 1992.

Danielle Kwaaitaal (50), beeldend kunstenaar en vj, bekend van talrijke dancefeesten. Ze brak begin jaren negentig door met haar Bodyscapes en maakte opvallende videofilms en foto's van Falling Angels, jonge vrouwen zwevend in onderwaterwerelden, al dan niet gekleed in engelachtige draperieën. Haar recente werk, Après nous le déluge, is een serie foto's van bloemen onder water waarover vloeistof druipt, die intrigerende sluiers vormt rond de bloemen. Kwaaitaal en haar toenmalige vriend, Micha Klein, waren 25 jaar geleden de eerste Nederlandse kunstenaars die met digitale fotobewerking - met Paintbox, een vroege voorloper van Photoshop - in aanraking kwamen en erdoor in de ban raakten. De Nederlandsche Bank kocht haar eerste digitale werk destijds aan voor de collectie. Vandaag, 25 jaar later, opent daar een overzichtsexpositie met een terugblik op en nieuw werk van Kwaaitaal.

'Als computers niet hadden bestaan, was ik misschien geen kunstenaar geworden. De computer is zulk belangrijk gereedschap voor me, het zit in mijn dna, is vervlochten met wie ik ben. Aanvankelijk, toen ik rond 1994 Photoshop leerde kennen, vond ik die software maar niks. Maar in 1999 ben ik toch overgestapt en nu kan ik me niet voorstellen dat ik ooit nog met een ander systeem zal werken.

Tekst gaat verder onder de foto

Danielle Kwaaitaal Foto Menno Kok
Kwaaitaal: 'Ik hou van ingetogen en vervreemdend werk, zoals de iconische serie Thank You Thighmaster uit 1993 van Inez van Lamsweerde. Met dit werk heb ik een speciale band, een jaar eerder maakte ik mijn digitale Bodyscapes. Dit werk is niet met Photoshop gemaakt. Wel met de voorloper van Photoshop; de Paintbox-computer.' Foto Collectie Boijmans Van Beuningen

Perfectie

'Op de afdeling Voorheen Audiovisueel van de Rietveld Academie werkte ik begin jaren negentig veel in de donkere kamer. Ik maakte fotocollages met gebruikmaking van meervoudige belichting van het fotopapier. Abstracte, caleidoscopische beelden van lichaamsdelen. Heel precies werk, gekmakend. Dan weer ging de deur open omdat iemand binnenkwam en viel er licht naar binnen. Kon je opnieuw beginnen. Dan weer maakte ik een foutje met de zelfgemaakte maskertjes waarmee ik de belichting beïnvloedde en klopte het geheel door één verkeerd streepje niet meer. Uiteindelijk kreeg ik de techniek redelijk onder de knie, maar mijn werk had nooit echt de perfectie die ik zocht.


'Toen vernam ik het gerucht dat er in Weesp een wondercomputer zou komen waarmee je foto's digitaal kon bewerken. Mijn nieuwsgierigheid en die van Micha was meteen gewekt. Wij ernaartoe. We deden een deur open en zagen - ik zal het nooit vergeten - een machine staan zo groot als een kamer, een herrie van jewelste. In de ruimte ernaast zat een operator uit Londen, met een tablet voor zich en een pen waarmee hij de foto op het beeldscherm voor zich bewerkte. Anderhalf miljoen gulden kostte het apparaat, de Paintbox, en om hem te mogen gebruiken betaalde je 1.000 gulden per uur. Dat werd grif betaald, vooral door de reclame-industrie. Paintbox werd vooral gebruikt voor het op hoge resolutie verfraaien van kleurendia's van dure automerken en vrouwen met parfums en drank.

Jennifer in Paradise

Jennifer in Paradise werd toegevoegd aan de eerste versies van Photoshop zodat gebruikers een foto hadden om mee te werken. De strandfoto werd eindeloos gekopieerd en gemanipuleerd. De liefde van John werd zo de muze voor duizenden Photoshoppers van de eerste generatie. Jennifer verdween uiteindelijk uit het programma en het originele beeld is vrijwel niet meer te vinden. Maar ze trouwde wel met John. Die werkt nog steeds bij ILM en broer Thomas nog steeds bij Adobe.

Jennifer in Paradise Foto .

Intuïtief werken

'De digitale pen was drukgevoelig. Bij de bewerking kon je onderdelen van foto's maskeren, zeg maar digitaal uitknippen, om ze te bewerken of te vervangen door een totaal ander beeld. Door de drukgevoeligheid van de pen kon je zelf met de hand bepalen hoe scherp of geleidelijk, vervaagd, je de lijn van het masker wilde maken. Ik zag voor mezelf direct grote mogelijkheden om als een schilder op de Paintbox te kunnen werken. Zonder de foutjes die ik in doka maakte, zou ik mijn collages kunnen maken. Met de pen kon je, in tegenstelling tot met de muis, intuïtief werken.


'Micha ging als operator werken in Weesp en ik vroeg sponsoring aan om 's nachts mijn eindexamenwerk op de Paintbox te mogen maken. Akna Mountains is een van de eerste werken die daarmee tot stand is gekomen, een enigszins abstract landschap van handknokkels. Mijn Bodyscapes werden eerst niet erg begrepen. Maar toen wat later Inez van Lamsweerde met foto's kwam van modellen van wie de tepels en de schaamstreek waren weggeretoucheerd, konden mensen zich beter verhouden tot deze nieuwe kunstvorm. Misschien omdat de modellen gemakkelijker herkenbaar waren dan die knokkels.

Kwaaitaal: 'Man With a Chinese Lantern van de in Belgrado geboren Canadees Andric spreekt tot de verbeelding. Bijna klassiek gebruik van Photoshop gerelateerd aan pure fotografie. Ook steengoeie fotografie kan beter worden door gebruik van Photoshop. Let op de blauwe reflectie op het witte hemd van de man. Mooi, subtiel gedaan.' Foto Foto in bezit van Frans Kuypers Photo Agency

Geheim Laboratorium

'Toen ik was afgestudeerd, kreeg ik na mijn eerste tentoonstelling een subsidie. Daarmee heb ik samen met Micha mijn eerste high-endcomputer gekocht, de Sillicon Graphics, niet zo krachtig als de Paintbox, maar met vergelijkbare mogelijkheden. Kostte 50 duizend gulden. Iedereen zei: je bent van de pot gerukt, je kunt voor dat geld een huis kopen. Maar we kregen veel bijval voor ons werk, van kunstenaars, de media, kunstcritici, schrijvers. Wij hadden een geheim laboratorium hier, dat op iedereen aantrekkingskracht uitoefende.


'Pas in 1999 ben ik overgestapt op Photoshop, toen ook dat met de drukgevoelige pen kon worden bediend. Photoshop biedt door het gebruik van zogenoemde lagen de mogelijkheid om telkens stapjes terug te zetten in de bewerkingen die je doet - alsof je de tijd terugdraait. Daardoor heb je enorme vrijheid om te balanceren tussen alle mogelijkheden. Het heeft me wel 25 jaar gekost om die balans te vinden; je kunt ook te lang doorgaan met een werk, dan gaat de ziel eruit.

Bernanke - Kwaaitaal: 'Don Corleone Bernanke van Mark Rain aka AZRainman. Ook wel Photoshop satire. Hier zie je het bewijs dat gebruikers van Photoshop zich niet alleen maar bezighouden met het mooier maken van onze wereld. Vernuftige, geestige fotocollage technieken mét boodschap. Foto .

Ondergedompeld

'Het uitgangspunt van mijn werk is altijd dat het een relatie moet hebben met de schilderkunst. Ik begin met een beeld dat ik werkelijk creëer, zoals bijvoorbeeld de bloemen in mijn nieuwe werk echt in een bassin zijn ondergedompeld en met een vloeistof overgoten. Daar heb ik foto's van gemaakt, die in de eerste instantie een wat zompige smurrie tonen. Door de modderige opnamen te bewerken in Photoshop - hoe, dat is een keukengeheim - ontstaat het resultaat waarmee ik tevreden ben. Bijzonder is dat ik voor deze serie een minieme ingreep met Photoshop heb hoeven doen.

'Je moet altijd uitkijken dat je op de computer een beeld niet te perfect maakt. Dan wordt een beeld glad, levenloos. De techniek mag nooit de boventoon voeren. Het mooiste compliment vind ik als iemand van mijn foto's denkt dat het schilderijen zijn, alsof er geen computer aan te pas is gekomen.'

From the Vaults. Past, Present & Unseen Works van Danielle Kwaaitaal, t/m 16/10 bij De Nederlandsche Bank (legitimatie bij toegang verplicht) Westeinde 1, Amsterdam.

De bank beschrijft de tentoonstelling als een 'road movie, een trip langs een indrukwekkend landschap van fotowerken die Kwaaitaal maakte tussen 1990 en 2015.' Behalve vijftien nieuwe werken toont zij een documentair overzicht van ouder werk, in de vorm van lange filmstrips.

Van de Puttelaar: 'Schilte & Portielje gebruiken voor het maken van hun beelden grotendeels found footage. Vervolgens gaan ze schilderen met pixels in Photoshop en maken een collage waarbij een nieuw beeld ontstaat. Op deze foto zie je mooi hoe ze het surrealistische en het menselijke vermengen. Er zit ook een duidelijk modisch aspect in hun werk .' Foto Foto in bezit van Kahlmann Gallery

Carla van de Puttelaar (47) heeft internationaal faam vergaard met haar foto's van vrouwelijk naakt, waarbij vooral haar aandacht voor de huid opvalt: de textuur, de kleurtinten en transparantie, bijzonderheden als littekens, moedervlekken, haartjes. Nieuw thema in haar werk zijn foto's van bloemen, dikwijls tegen een donkere achtergrond. Bij eerste aanblik lijken deze aanzienlijk te verschillen van de naakten, maar in de minutieuze aandacht voor vormen, kleuren en details zijn ook veel overeenkomsten te ontdekken. Van de Puttelaar werkte tot haar nominatie voor de Prix de Rome in 2002 met de (analoge) technische camera. Tijdens de eindronde voor die prijs, waarin genomineerden zich verder kunnen bekwamen op de Rijksakademie in Amsterdam, leerde ze beter werken met Photoshop. Rond 2010 verruilde ze geleidelijk de analoge camera voor de digitale.

'Ik ben al vrij vroeg in mijn loopbaan met technische camera's gaan werken. Ik hield ervan met de scherpte en onscherpte te spelen, zoals dat mooi kan met dergelijke camera's, en ik heb altijd graag grote supergedetailleerde negatieven willen gebruiken. Er zaten ook lastige kanten aan. Ze zijn zwaar, je bent niet mobiel. En de techniek was kwetsbaar. Je had negatiefplaten en cassettes, die je moest prepareren, stofvrij. Dat lukte soms niet, zodat je dan op het ontwikkelde negatief stofjes ontdekte, die je vervolgens elke keer als je een foto afdrukte, moest retoucheren. Had je een prachtige foto, met een zwart stofje precies op de verkeerde plek. Ook kwam het voor dat ik een lange sessie met een model had gewerkt en pas toen de cassettes allemaal gebruikt waren bedacht: zó moet ik haar fotograferen. Dan moest ik in het donker nieuwe negatieven in de cassettes gaan doen. En het model maar wachten.

Carla van de Puttelaar Foto Juul Kraijer

'Het afdrukken van de kleurenprints in het laboratorium was bewerkelijk. Bij mijn lab, de Verbeelding in Purmerend, gaf ik instructies aan fotodrukker Michael Windig, zo van: 'Kijk, hier zit een lelijke kleurzweem. Dat plekje daar moet wat lichter, daar moet je juist een beetje doordrukken. Hé, het zwart is net niet helemáál zwart; hé, het haar is wat soepig.' Ik zag alle foutjes en liep erover te zeuren, want je wilt natuurlijk altijd het beste resultaat. Hij zei dan: 'Wat jij wil, daar heb ik in de doka vijf handen voor nodig.'

'De omslag kwam in 2008. Ik wilde een serie naakten ten voeten uit maken, wat uiteindelijk resulteerde in de Cranach-serie. Eerst legde ik een model op een grote tafelscanner, maar dat werd niks. Ze ademde, waardoor er schifting in het kleurenspectrum ontstond door de beweging. Ook het licht was vlak. Toen heb ik de modellen met de analoge camera gefotografeerd in drie delen: hoofd en bovenlijf, romp en onderlijf en benen. De drie fotonegatieven zijn gescand en digitaal aan elkaar gezet, zodat één beeld ontstond. Toen zag ik ook wat de mogelijkheden waren van digitale fotobewerking met Photoshop. Ik ben heel technisch ingesteld, dus ik bedacht: hé, als ik digitaal werk, kan ik het beeld zelf bewerken, zodat elk detail zo wordt als ik wil. Dat was handig. Photoshop heeft me onder meer geholpen om zelf al die dokatechnieken digitaal uit te voeren.

Van de Puttelaar: 'Schilte & Portielje gebruiken voor het maken van hun beelden grotendeels found footage. Vervolgens gaan ze schilderen met pixels in Photoshop en maken een collage waarbij een nieuw beeld ontstaat. Op deze foto zie je mooi hoe ze het surrealistische en het menselijke vermengen. Er zit ook een duidelijk modisch aspect in hun werk .' Foto Corinne Vionnet

'Toen ben ik vaker negatieven gaan scannen, waarbij ik de bewerking met Photoshop deed. En geleidelijk ben ik de technische camera gaan vervangen door de digitale spiegelreflex. Ik maak mijn opnamen in RAW, bestanden die vergelijkbaar zijn met grote negatieven, en waarin ik mijn complete beeldmanagement kan uitvoeren: je kunt in Photoshop alles aanpassen: het contrast, de helderheid, de kleurbalans, de kleurintensiteit - de mogelijkheden zijn onbeperkt. Je kunt er heel subtiel mee werken.

'In zekere zin blijf ik de analoge fotografie trouw - een portret bestaat uit één opname. Ik maak de keuze om iemand te fotograferen omdat ik haar mooi en bijzonder vind, aan dat beeld wil ik niet rommelen. Photoshop wordt vaak gebruikt om details van de huid te verwijderen. Laatst bladerde ik in het vliegtuig in zo'n glossy, en daarin was bij de modellen niet één moedervlek te zien. Te plastic voor woorden, alsof een moedervlek iets viezigs is. De mens teruggebracht tot kapstok voor kleding en bijouterieën. Juist de details op en onder de huid - een kraswondje op een heel lichte huid, een blauwig bloedvat eronder - wil ik zo graag vastleggen. Als ik zoiets fotografeer denk ik: my lucky day. Dat beeld wil ik vervolgens wel technisch zo mooi mogelijk laten zien, zodat je kunt zien hoe bijzonder, kwetsbaar, teer en intens het huidoppervlak kan zijn.

'Sinds ik digitaal werk, is mijn rendement veel hoger. Vroeger maakte ik tussen de 15 en 25 goeie foto's per jaar. Terwijl ik alleen maar kritischer ben geworden, maak ik er nu wel tegen de 50. Vroeger maakte ik minder opnamen, dus de kans dat er technisch iets misging, was relatief groter. Nu kan ik snel, al tijdens de opnamesessie, corrigeren. Overigens is niet iedereen in mijn omgeving het eens met mijn overstap naar digitaal. Een bevriende fotografe zei dat ze in het algemeen kan zien of een foto digitaal of analoog tot stand is gekomen. Ik heb toen een paar foto's aan haar voorgelegd. Ze kon het onderscheid niet zien. '

Werk van Carla van de Puttelaar is te zien op groepstentoonstellingen in het Haus der Fotografie in Burghausen, Duitsland (t/m 4/10) en in de Box Galerie, Brussel, België (25/9 t/m 31/10).

Carla van de Puttelaar, Hortus Nocturnum, 2014. Foto in bezit van Box galerie, Brussel / Danziger Gallery, New York / Kahmann Gallery, Amsterdam Foto .
Kwaaitaal: `Don Corleone Bernanke van Mark Rain aka AZRainman. Ook wel Photoshop satire. Hier zie je het bewijs dat gebruikers van Photoshop zich niet alleen maar bezighouden met het mooier maken van onze wereld. Vernuftige, geestige fotocollage technieken mét boodschap.' Foto Renate Ariadne van der Togt

Twee broers, een lasso en een toverstaf

Aan de basis van het succesvolle beeldbewerkingsprogramma Photoshop staan twee broers die elkaar blindelings aanvoelden. Ze verzonnen een product dat in 25 jaar enorm is geëvolueerd, maar in de kern nog steeds hetzelfde is: een toverdoos waarvan de grenzen bepaald worden door de creativiteit van de gebruiker.

Die toverdoos kon aanvankelijk op scepsis rekenen van fotografen. 'Waarom zou ik een foto op een computer gaan bewerken, dat doe je toch in de doka?' Maar langzaam realiseerden ze zich dat het programma enorme mogelijkheden bood. Een kleur accentueren, het contrast verhogen, de scherpte aanpassen. Met de lasso en de toverstaf konden ze precies die delen van de foto pakken waarop ze hun effect wilden toepassen.

Al in de eerste versie van het programma zat het histogram, een functie waarmee gebruikers aan een schuif kunnen trekken om de verdeling van licht en donker te corrigeren. Maar waar je dat alles in een doka moest proberen en de foto moest afdrukken om het resultaat te zien, zag je dat in Photoshop direct en kon je zelfs stappen terug doen als het niet beviel.

Zelfde probleem

Eind jaren tachtig waren de twee zelfverklaarde nerds John en Thomas Knoll duizenden kilometers van elkaar bezig om eenzelfde soort probleem op te lossen. John werkte in Californië bij het special-effectsbedrijf Industrial Light & Magic, dat eigendom was van filmer George Lucas.

In 1987 kreeg hij een demo van de Pixar Image Computer waarin een beeld werd gemanipuleerd dat voor een film bedoeld was. De Pixar verscherpte dat beeld waarna het weer terug in de film zou worden gestopt. Knoll zag direct in dat beeldmanipulatie oneindige mogelijkheden in zich herbergde. 'Als je een beeld uit een film kunt digitaliseren, kunt bewerken en weer kunt terugstoppen, dan is er geen grens aan wat je in dat tussenstuk kan doen.'

Tegelijkertijd was broer Thomas in Michigan druk met het schrijven van kleine computerprogramma's voor zijn afstudeeronderzoek, die in essentie heel erg leken op dat wat de 120 duizend dollar kostende Pixar kon. Hij deed dat op een Macintosh Plus, een betaalbare thuiscomputer die zijn broer ook had. De twee gingen samenwerken om de programmaatjes uit te breiden en samen te voegen tot een product. Zo ontstond het eerste beeldbewerkingsprogramma dat een thuisgebruiker zou kunnen betalen.

Operator

'Je bent gek', zei Thomas toen zijn broer voorstelde er een commercieel product van te maken. 'Weet je wel hoeveel werk dat is?' Maar hij zwichtte voor de druk van John waarna die ermee de boer op ging. Photoshop kwam voorbij, als tijdelijke naam en bleef hangen. En hangen. Eind 1988 gaven de broers een demo aan het softwarebedrijf Adobe. Art director Russell Brand zag direct de mogelijkheden. Brand was gewend voor beeldbewerking 1.000 dollar per uur te betalen aan een bedrijf om zijn ideeën door een operator ('je mocht echt niet zelf achter zo'n machine zitten') uit te laten voeren.

John was met zijn vriendin Jennifer op vakantie geweest bij Bora-Bora in de Stille Oceaan en had daar een foto genomen van haar terwijl ze in de branding zit. Hij scande het beeld en gebruikte het voor de demo. Aan de hand van deze 'Jennifer in Paradise'-foto toonde John achteloos de mogelijkheden van hun programma. Brand stond perplex. 'Koop dit product, nu!', schreeuwde hij naar de Adobedirecteur. Het kostte nog tien maanden productontwikkeling, maar in 1990 zag Photoshop 1.0 het levenslicht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.