Beeldende kunst Renoir

Was Renoir een meester van het impressionisme of een geile seksist die niet kon schilderen?

Een expert en een activist vechten het uit, op zoek naar de Renoirheid. 

Foto van Instagramaccount Renoir Sucks at Painting. Beeld Instagram

Waarom zou je doorwerken als je chronisch ziek bent? De Franse schilder Pierre-Auguste Renoir (1841-1919) had reumatoïde artritis en wist van geen ophouden. Zijn handen waren vervormd, lopen kon hij niet meer. Maar hij schilderde stug door, want, zo zei hij: ‘De pijn gaat over, de schoonheid blijft.’

Bekijk een uitgebreidere versie van dit artikel hier.

Het is een troostrijk citaat. Er zijn zelfs mensen die Renoirs hoopgevende motto als tatoeage hebben. Over het eerste deel kunnen we het gemakkelijk met Renoir eens zijn: de pijn gaat over, uiteindelijk. Volgende week, op 3 december 2019, is het precies honderd jaar geleden dat de schilder overleed.

Alleen die schoonheid, daarover valt te twisten. De doeken van de productieve schilder wekken nogal gemengde gevoelens op. Zo toog in 2015 een groep verontwaardigde kunstkijkers naar het Museum of Fine Arts in Boston. Op hun protestborden stond in kapitalen ‘Renoir sucks at painting’, ‘ReNOir’ en ‘God hates Renoir’. De ludieke actie ging direct viraal, sommige critici spraken er schande van, maar er kwam ook bijval. Het bijbehorende grappige Instagramaccount telt inmiddels meer dan 13.500 volgers.

Max Geller, oprichter van het Instagramaccount Renoir Sucks. Beeld Instagram

Anders dan bijvoorbeeld Monet of Cézanne blijkt Renoirs kunst niet boven elke twijfel verheven. Renoir begon zijn schildercarrière met Parijse taferelen in impressionistische stijl en concentreerde zich later op huiselijke taferelen en dromerige naakten. Vooral die late werken laten zich gemakkelijk wegzetten als zoetsappig en seksistisch.

Althans, wij kunnen ze wegzetten. U kunt deze pagina dichtslaan en dan bent u er meteen vanaf. Maar Martha Lucy, adjunct-directeur onderzoek en educatie van de Barnes Foundation in Philadelphia, kan niet om de late Renoir heen. In haar museum zijn maar liefst 181 schilderijen van zijn hand te vinden. De Amerikaanse chemicus en kunstverzamelaar Albert C. Barnes kreeg geen genoeg van de zwoele taferelen.

Instagramaccount Renoir Sucks at Painting. Beeld Instagram

Toen Lucy vijftien jaar geleden voor de Barnes Foundation ging werken, was ze bekend met Renoir. Hij was in haar studie kunstgeschiedenis ook aan bod gekomen bij lessen over feministische kritiek: ‘Hij wordt gezien als schoolvoorbeeld van wat men noemt de mannelijke blik, door de manier waarop hij vrouwen weergeeft.’

Toch was zij er niet op voorbereid hoe hevig sommige bezoekers reageren op de overdaad aan Renoir in de Barnes Foundation: ‘Mensen roepen: o mijn God, nee, niet nóg een Renoir!’ En vakgenoten vragen Lucy bezorgd: ‘Hoe hou je het uit tussen al die Renoirs?’

De kunsthistoricus probeert er sindsdien de vinger achter te krijgen waarom Renoir mensen zo boos maakt. Ze verzamelt negatief commentaar en kan er best om lachen dat The New York Times een Renoir met naakten omdoopte tot ‘twee croissants op een bedje groen’. Ook de acties van ‘Renoir sucks at painting’ kan ze waarderen.

Maar dat Renoir kon schilderen, staat voor Lucy buiten kijf. En ook zijn late werk moeten we serieus nemen, vindt ze. ‘Hij wist precies wat hij deed.’ Ze legt graag uit wat dit schilderij, Compositie, vijf Baadsters (1917-1918) uit de collectie van de Barnes Foundation tot een van haar favorieten maakt. 

Organisator en politiek activist Max Geller kent de collectie van de Barnes Foundation ook. Al betreurt hij dat.  ‘Hun collectie is gevaarlijk, veel te gesuikerd, niet geschikt voor menselijke consumptie.’ Na een bezoek aan de Barnes Foundation, begon hij begin 2015 het Instagram-account Renoir sucks at painting. Ondanks de overdrijvingen en de humor heeft zijn protestbeweging ook een serieuze ondertoon: ‘Ik ben vóór het democratiseren van de kunstcanon. Wat willen we in musea zien, de collecties van smakeloze rijkaards?’

Dat zijn account vijf jaar stand zou houden, had Geller niet verwacht. Met het presidentschap van Donald Trump kreeg de beweging een vlucht, zegt hij. ‘Renoir is zijn favoriete schilder! Al die verstandige geleerde mensen die met welbespraakte argumenten Renoir verdedigen, moeten zich realiseren: Donald fucking Trump is het roerend met je eens. Ik zou echt schrikken als ik het over wat dan ook eens was met Trump.’

In feite past Trump in een lang rijtje van vermogende Amerikanen die smullen van Renoir. Vooral in de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw waren zijn doeken niet aan te slepen. Dat kan Lucy verklaren: ‘De Amerikanen vonden de avant-gardistische Europese kunst schokkend. Renoirs schilderijen waren wél modern, maar niet zo vreemd als die van bijvoorbeeld Duchamp of Picasso, men vond ze geruststellend.’

Dus, de pijn gaat over, de schoonheid blijft? Zo simpel is het niet. Wat voor de een woest aantrekkelijk is, blijkt voor een ander walgelijk afstotelijk. Dat blijkt ook uit het genadeloze commentaar wat Max Geller bij dit schilderij geeft. Toch heeft Lucy het nog niet opgegeven met de erfenis van Renoir: ‘Je weet gewoon dat hij weer in de mode raakt. Ooit.’

Composition, Five Bathers (Composition, cinq baigneuses) van Pierre-Auguste Renoir. Beeld Tim Nighswander

Martha Lucy (ML): Ik hou ervan hoe vreemd dit schilderij is. Wat zijn die vrouwen aan het doen? Het is superdecoratief, Renoir keek duidelijk naar de onbeschaamde sensualiteit bij rococoschilders.
Max Geller (MG): Die bizarre chimpansee-achtige witte vrouwen? Die zijn niet vreemd bedoeld, Renoir kon gewoon niet schilderen. En dit schilderij druipt van de vrouwenhaat.

1. ML: Het gaat de schilder om de harmonie tussen vrouw en natuur, prachtig hoe het landschap zich om de vrouwenlichamen vormt.
MG: In het echt is de natuur mooi om naar te kijken. Dit lijken gesmolten ijsjes, ik word er misselijk van.
2. MG: Overal zien we zwaartekracht in dit schilderij. De enige uitzondering: de borsten. Dat krijg je ervan als je geile witte mannen die niet kunnen schilderen alle ruimte geeft.
3. ML: Schitterend hoe alles op dit doek ronde vormen heeft.
MG: Kijk naar die arm! Er zitten geen botten in!
4. ML: Renoir verdunde de olieverf met terpentine. Dit lichaam is uit doorzichtige lagen opgebouwd en je ziet de textuur van het canvas, dat maakt het zo aaibaar.
5. MG: Als je probeert weg te kijken van het tafereel dan zie je in de verte alleen deze vage leegte, bah.
ML: Je ziet dat hij geen echte scène wilde schilderijen, het is zijn fantasievoorstelling.
6. MG: Renoir was extreem slecht in het schilderen van ogen, ze zien eruit alsof ze met magic marker zijn gekrast.
7. MG: Hoort een hand er zo uit te zien? Als Renoir een hand schildert, wordt het een samengeklonterde brok vlees. 
8.MG: De vrouwen op schilderijen van Renoir lijden allemaal aan de huidziekte rosacea.
ML: Renoir schilderde telkens opnieuw een ideaaltype vrouw. Uit die herhaling kunnen we opmaken dat hij obsessief bezig was met schoonheid.

De neppe Renoirs van Trump

Donald Trump is een groot fan van Renoir. In de Trump Tower hangen ten minste twee schilderijen die zijn gebaseerd op werken van Renoir. Nepperds dus. Al meent de president van de VS zelf dat ze echt zijn. Onlangs moest het Art Institute of Chicago aan journalisten verklaren dat de enige echte versie van Renoirs Sur la Terrasse uit 1881, al sinds 1933 in het museum te bewonderen is. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden