Waren de jaren zestig wel zo revolutionair als we denken?

De jaren zestig worden legendarischer naarmate er vaker op wordt teruggekeken, zo lijkt het wel. Was het allemaal zo roerig? Acht ervaringsdeskundigen relativeren dat imaazje.

27 februari 1966: Provo-jongeren, onder wie Peter J.Muller (middenvoor), protesteren in Amsterdam bij een kapper die langharigen als klant weigert. Beeld anp

De NTR/VPRO start zaterdagavond met een documentaireserie over de jaren zestig. Kees van Kooten vertelt in acht afleveringen de belangrijkste veranderingen van die tijd: meer welvaart, democratisering, meer openheid over seks, emancipatie van de vrouw en teruglopend kerkbezoek. De Dolle Mina's, de kleurentelevisie, de nozems, The Beatles en teach-ins - alles komt langs. Zoals de voice-over in de trailer zegt: 'Toen alles op de schop ging en niets hetzelfde bleef. Tenminste, dat denken we.'

Want waren de jaren zestig wel zo revolutionair als we nu denken? En stond alles daadwerkelijk in het teken van seks, drugs en rock-'n-roll? De Volkskrant vroeg het acht toonaangevende Nederlanders, die de nu zo populaire sixties bewust meemaakten.

Henk Spaan (67), televisiemaker, journalist en columnist

'Als je de jaren zestig een revolutionair tijdperk noemt, moet je wel in ogenschouw nemen dat dat pas de late jaren zestig waren. Begin jaren zestig mochten wij op school in Amsterdam-Nieuw-West geen lang haar hebben en geen spijkerbroeken dragen. De meisjes mochten helemaal geen broeken aan. Daartegen kwamen we wel in opstand, door die verboden te negeren en een revolutionaire schoolkrant op te richten.

'Ja god, we rookten wel marihuana en hasj. Samen met mijn broer stak ik een stickie op in de huiskamer. Ik weet niet of mijn ouders dat in de gaten hadden. Misschien roken ze het wel en dachten ze: wat een rare sjekkies. We kregen er nooit ruzie over.

'Het was een mooie tijd. Ik heb niet voor niets twintig jaar geleden een programma gemaakt dat Back to the Sixties heette. Daar zat toch een zekere nostalgie in. Al kijk ik niet positief terug op de politíéke jaren zestig. De democratisering op de universiteiten was echt een ramp. Ze ging ten koste van de kwaliteit. Studenten mochten elkaar cijfers geven en, geloof het of niet, bij ons in de werkgroep gaf iedereen elkaar een 8. De docent had niets meer te vertellen.'

Henk Spaan Beeld ANP Kippa

Zestig gedeeld door acht

In de achtdelige documentaireserie Ondersteboven - Nederland in de jaren 60 blikt schrijver en tv-maker Kees van Kooten samen met andere Nederlanders terug op de jaren zestig van de vorige eeuw. De afleveringen behandelen steeds een ander thema, van de welvaartsstijging en de intrede van de onafhankelijke schooltoets tot de opkomst van feministische groepen als Dolle Mina en popfestivals. Aflevering acht maakt de balans op: wat hebben de jaren zestig ons eigenlijk gebracht?

Frans Bromet (71), cameraman en documentairemaker

'Alles moest anders. Ik had het idee dat er een soort ondernemingslust in de lucht hing. Zelf zat ik op de Filmacademie, we wilden de Nederlandse documentaire op zijn kop zetten.

'Het was overduidelijk dat er een soort revolutie aan de gang was. Niet alleen de mensen die het leuk vonden, maar ook de gevestigde orde had dat door. Democratisering was toen het grote toverwoord.

'Elke zaterdagavond ging ik met vrienden naar het Spui. Dekking zoeken voor het waterkanon van de politie. Dat was toen de sport. Niet dat ik hippie was of zo - ik heb nooit middelen gebruikt om hogerop te komen. Het was meer om lol te trappen. Ik was ook bij de bestorming van het Telegraafgebouw in 1966. Niet als bestormer. Gewoon, als toeschouwer.

'Het ideaal van de jaren zestig - dat de liefde alles zou gaan overheersen - dat is helemaal niet gehaald. Maar dat de gewone man meer te vertellen kreeg, dat wel. Ik verlang niet terug naar de jaren zestig. Constant alles terug te willen, dat is vrij zinloos.'

Frans Bromet. Beeld ANP Kippa

Peter van Straaten (80), tekenaar en schrijver

'Het was een revolutionair decennium. Vooral doordat de jeugd ineens ging meetellen. In de jaren vijftig waren wij nog brave kinderen, maar in de jaren zestig was het ineens drank, drugs en rock-'n-roll geworden. Je merkte dat jongeren hun stem gingen verheffen. Bijvoorbeeld de bezetting van het Maagdenhuis, dat was echt een heel grote gebeurtenis.'

Peter van Straaten. Beeld anp

Antoine Bodar (71), priester, kunsthistoricus en auteur

'De jaren zestig waren de rampjaren van de 20ste eeuw. In retrospectief was het een revolutie van schijnheiligheid. Alles wat ook maar een beetje naar mysterie rook, werd afgedaan en op één grote hoop gegooid.

'Ik heb het van dichtbij meegemaakt, ik vond het belachelijk. Ik studeerde in Amsterdam. Moest ik op het seminarie op de Herengracht zijn voor een college; kwam ik daar, was het gebouw weer eens bezet. Het onderwijs werd slechter. In die tijd werden we gezamenlijk getentamineerd. Als je dan een beetje meepraatte, haalde je het makkelijk, zonder er goed voor te hoeven leren.

'Het beeld dat in de jaren zestig de democratisering plaatsvond, is helemaal geromantiseerd. Die studentenbesturen op de universiteiten stelden helemaal niets voor. Ik vond dat toen al op de lachspieren werken. En het is niet dat ik het niet begrijp. Sterker nog: in mijn boekenkast staat marxistische literatuur. Ik heb het bestudeerd.

'Ik mis die tijd absoluut niet. Dat rare ophemelen van de jaren zestig door al die oude mensen: daar moeten we eens mee stoppen.'

Antoine Bodar. Beeld ANP Kippa

Wibo van de Linde (77), journalist en programmamaker

'Ik was vooral bezig met mijn eigen revolutie. In 1961 zat ik nog in militaire dienst, daarna ging ik al snel de journalistiek in. Eerst bij UPI, een befaamd persbureau. Daarna het Journaal. Toen waren er nog maar twee kanalen, dus ik was overal met mijn snufferd te zien.

'Ik heb de revolutionaire sfeer wel meegemaakt. Met het journaal kwam ik overal. De opkomst van de Provobeweging, de rellen die erbij kwamen. De politie wist totaal niet hoe ermee om te gaan - het was onvoorstelbaar. Ik ging de rector van de universiteit interviewen en trof hem schuilend onder een tafel aan. Of ik zag hoe burgemeester Van Hall op tv zei dat die rellen allemaal door schorriemorrie kwamen. Nou, twee dagen later werd hij afgezet, want dat kon je echt niet zeggen.

'Als ik op reportage ging, zette mijn cameraman een helm uit militaire dienst gewoon op. Voor je het wist, werd je omvergereden door politie op een motor met zijspan. Ik ben gearresteerd bij de rel die ontstond in de Amsterdamse verkiezingsnacht van 1 op 2 juni.'

'Ik zag het wel gebeuren allemaal, maar eerlijk gezegd was ik die tien jaar gewoon hard aan het werk. De mensen in mijn omgeving ook. Als je een baan had, was je al snel zeventig uur per week aan het werk.'

Verbetering: Wibo van de Linde is in een eerdere versie van dit artikel onzorgvuldig geciteerd. Hij is niet gearresteerd bij de Telegraafrellen op 13 en 14 juni 1966, maar bij de rel die ontstond bij de Amsterdamse verkiezingsnacht van 1 op 2 juni, eerder die maand. Daarbij droeg hij niet zelf de legerhelm op reportage, maar zijn cameraman. Zij zijn tijdens rellen namelijk extra kwetsbaar.

Wibo van de Linde. Beeld ANP Kippa

Anneke Grönloh (73), zangeres

'De jaren zestig stonden bij mij voornamelijk in het teken van heel veel werken. Op een gegeven moment had ik gemiddeld drie tot vijf optredens per dag. Gekkenwerk achteraf, maar zo ging dat. Ik heb die periode niet heel bewust meegemaakt: ik werd geleefd. Als ik nu dingen terugzie of -lees, lijkt het haast of het over iemand anders gaat.

'Het revolutionaire karakter dat tegenwoordig aan de jaren zestig wordt toegeschreven, vind ik niet helemaal terecht. Zeker, er zijn belangrijke processen in gang gezet: de tweede feministische golf, meer inspraak voor studenten en meer vrijheid voor jongeren zichzelf te ontwikkelen. Maar dat speelde zich allemaal af in de laatste jaren van het decennium. Het merendeel van de jaren zestig en zeker de eerste helft, was toch eerder De Selvera's, Tante Hannie en luisteren naar je moeder, dan seks, drugs en rock-'n-roll.

'Toch wordt daarop altijd de nadruk gelegd. Bij het huwelijk van prinses Beatrix en Claus von Amsberg stonden 20 duizend belangstellenden te zwaaien langs de route en was er één provo met een rookbommetje. Die kreeg alle aandacht. Dat geeft toch een wat vertekend beeld.'

Anneke Grönloh. Beeld ANP Kippa

Remco Campert (86), dichter, columnist en schrijver

'God, de jaren zestig. Dat is lang geleden. Het begon voor mij al in de jaren vijftig, dat was de grote bevrijding. Zo net na de oorlog. Ik zat toen in een experimentele dichtersgroep, de Vijftigers. De jaren zestig heb ik niet zo speciaal meegemaakt. Tuurlijk, de Provobeweging en de Maagdenhuisbezetting - ik was er - maar ze kwamen voor mij te laat. Het was mosterd na de maaltijd.'

Remco Campert. Beeld anp

Barrie Stevens (71), choreograaf, regisseur en acteur

'Het had iets bevreemdends. Ik liep door het park, zag de hippies en de flowerpower. Ik had het gevoel: dit is een statement, maar tegelijkertijd hoorde het ook bij het leven. Ik had niet het idee dat er iets bijzonders aan de hand was.

'Ik had een dubbel gevoel. Ik kwam in 1962 vanuit Londen naar Nederland toe, worstelde met mijn homoseksualiteit en had het idee dat er hier meer begrip voor was dan in Engeland. Daar was je bijna een crimineel.

'Ik had best lang haar en droeg plateauzolen, maar van de Provobeweging merkte ik weinig. Ja, als ik het journaal aanzette. In de jaren zestig werkte ik veel aan musicals, ik was non-stop bezig. Ik zag het wel: de dansende mensen, de vrije liefde. Maar qua werk had ik een Engelse discipline. Ik observeerde vooral.'

Barrie Stevens. Beeld ANP Kippa

Ondersteboven - Nederland in de jaren 60, elke zaterdag vanaf 19/3 om 20.30 op NPO 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden