Wanneer wordt een boek verboden?

Dante, Erasmus, Goethe, Flaubert en Dan Brown werden ooit verboden. Wanneer roept een auteur toorn over zich af?

IllustratieBeeld ThinkStock

Of de Chinese taoistische wijsgeer Lao Zi echt heeft bestaan, is niet zeker. Dat hij in een aantal 20ste-eeuwse dictaturen verboden was, wel. De aan hem toegeschreven Tao Te Ching, vermoedelijk ontstaan in de vierde eeuw voor Christus, bevat het aforisme 'de leiders zijn het beste als de bevolking nauwelijks weet van hun bestaan'. Bijna 2.500 jaar later was dat gevaarlijke kennis in landen waar mensen 24 uur per dag met een persoonlijkheidscultus werden geconfronteerd.

Vladimir Nabokov moet zestig jaar geleden hebben vermoed dat hij met Lolita wat opschudding zou veroorzaken. Epicurus had niet voorzien dat hij in 1559, ruim 1.800 jaar na zijn dood, op de lijst van verboden boeken (Index Librorum Prohibitum) van het Vaticaan terecht zou komen - evenmin als Salman Rushdie bij het schrijven van De duivelsversen al op een fatwa had geanticipeerd.

Subversieve literatuur laat zich niet opsporen met natuurkundige methoden. Wat in de ene tijd in de ene cultuur als gevaarlijk geldt, kan in de andere goed zijn voor een glimlach. Wie dat betwijfelt, moet bedenken dat de Nederlandse overheid in 1948 het oeuvre van Donald Duck zo goed als in de ban deed, in een offensief tegen strips. Deze vaak gewelddadige verhalen konden jongeren aanzetten tot crimineel gedrag. Bibliotheken stopten met uitlenen, ouders hielden in de gaten of kinderen niet heimelijk naar Duckstad afreisden.

Een paar jaar later liet justitie exemplaren van De liefde van Bob en Daphne van Han B. Aalberse uit de handel nemen. Dit onzedelijk bevonden kleffe werk bevatte onhandige metaforen als 'Mag het treintje door de tunnel?'

Afgesloten ruimten
Tot het midden van de 20ste eeuw beschikten zowel christelijke als openbare bibliotheken in Nederland over afgesloten ruimten die alleen toegankelijk waren voor mensen die daarvoor speciale toestemming hadden verworven. Ook de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag had een geheime afdeling die de bijnaam 'de hel' droeg. Hier stonden planken vol boeken die het daglicht niet konden verdragen; pornografische, blasfemische, bestiale, perverse, gewelddadige. De Markies de Sade kwalificeerde zich op grond van bijna elk criterium. Op alfabetisch gerangschikte planken vond je een auteur als A.Hitler met zijn bekende titel Mijn strijd ('....de grond waarop eenmaal Duitsche boerengeslachten krachtige zonen kunnen voortbrengen ...') naast een auteur als J. Joyce met zijn pornografische Ulysses ('.... zoals Mrs. Mastiansky me vertelde haar man laat het haar als de hondjes doen dan steekt ze haar tong uit zover ze maar kan...').

Dante, Erasmus, Voltaire, Goethe, Flaubert, Marx, Orwell, Hemingway, Hergé, Solzjenitsin, Burroughs, Dan Brown: hun schrijverschap vertoont nauwelijks overeenkomsten, hun werk is op enig moment verboden geweest. Wanneer roept een auteur toorn over zich af? Als hij doet wat ergens echt niet kan, zou je kunnen zeggen. Elders kan zijn werk wel in de smaak vallen. Marx was verboden door het Vaticaan, maar verplichte kost in de Sovjet-Unie. Solzjenitsin was in de Sovjet-Unie een vijand van het volk, maar voor het Vaticaan een schrijver die het kwaad bestreed. Van Freud waren ze in Rome noch Moskou gecharmeerd. Werk van de auteur van het Oedipus-complex ging ook in vlammen op in het Derde Rijk, in het gezelschap van, onder meer, dat van Kafka, Proust, Thomas Mann en Stefan Zweig.

Gevaarlijke onderwerpen
Regimes komen en gaan, evenals hun redenen om boeken te verbieden. Gevaarlijke onderwerpen blijven. De afgelopen vijfhonderd jaar waren er constanten zichtbaar. In een variantie op seks, drugs & rock 'n' roll kun je misschien zeggen: seks, religie en politiek. De meeste ooit verboden auteurs zijn onder een of meerdere van die kopjes onder te brengen. D.H. Lawrence was een onzedelijk auteur, Rushdie een blasfemisch en Orwell een gezagondermijnend. Freud lustte van alle drie wel pap en censors van diverse pluimage van zijn oeuvre. Huxley lukte het met Brave New World in verschillende landen in verschillende decennia om verschillende redenen aanstootgevend te zijn.

Bij het verschijnen in 1932 werd het boek in Ierland en Australië verboden als zijnde godslasterlijk. In 1967 kwam Huxley in India op een lijst van verboden pornografische auteurs terecht. In 1993 werd Brave New World op een school in Californië in de ban gedaan vanwege de vele 'negatieve activiteiten' in het boek, zoals slikken van de fictieve drug soma ('een kubieke centimeter geneest tien mistroostige gevoelens').

Het kan niet anders of Huxley zou opgelucht adem hebben gehaald. Zolang een boek in opspraak is, wist hij, wordt een boek belangrijk gevonden. Meer dan iets anders vreesde Huxley een wereld waarin boeken er niet meer toe zouden doen. Orwell vreesde de dictatuur die boeken verbiedt, Huxley de 'dodelijk geamuseerde' maatschappij. Orwell was bang dat de waarheid zou worden achtergehouden, Huxley dat die in een Heerlijke Nieuwe Wereld ten onder zou gaan in een kakofonie van irrelevante bijzaken. Het is een historisch feit dat Orwell op plekken waar hij was verboden meer lezers had dan in landen zijn boeken met stapels in de winkels lagen.

Boeken die u niet mocht lezen toch lezen? Klik hier voor de actie 'verboden boeken' van de Volkskrant, met werk van Kafka, Nabokov, Mulisch, Dostojevski, Steinbeck, Vonnegut en Hugo Claus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden