Wandeling door een wereldbeeld uit 1500

Mechelen, zegt de burgemeester en partijvoorzitter van de Vlaamse liberalen, Bart Somers, is ‘vrouwelijkheid’. Twee leading ladies, Margareta van York en Margareta van Oostenrijk, ‘hebben niet alleen lange tijd in Mechelen gewoond en er hof gehouden, ze hebben Mechelen mee gemaakt’....

Mechelen, zegt de burgemeester en partijvoorzitter van de Vlaamse liberalen, Bart Somers, is ‘vrouwelijkheid’. Twee leading ladies, Margareta van York en Margareta van Oostenrijk, ‘hebben niet alleen lange tijd in Mechelen gewoond en er hof gehouden, ze hebben Mechelen mee gemaakt’. Tot eind dit jaar is de stad ‘in vrouwenhanden’, een manifestatie van een ‘stad in volle vaart’ met tentoonstellingen, concerten, lezingen en ‘vrouwenwandelingen’.

Het hart van het evenement is de expositie Dames met klasse, een fraai vormgegeven tentoonstelling over de twee Margareta’s. Bijna zestig jaar lang was Mechelen het centrum van de politieke, rechterlijke en financiële besluitvorming in de Lage Landen. De laat-middeleeuwse hoofdstad Mechelen is dé lieu de mémoire van de Bourgondische Nederlanden.

De curator van de tentoonstelling is Joris Capenberghs, die aan de Vrije Universiteit in Amsterdam studeerde. Hij is geïnteresseerd in het ‘sociale leven van objecten’. Wat verzamelden de dames met klasse? Hoe gingen ze om met die voorwerpen? Hoe zagen hun interieurs eruit? Daarom laat hij vooral voorwerpen zien uit het kunst- en rariteitenkabinet van Margareta van Oostenrijk. Zij had, als een van de eerste vorstinnen in Europa, een eigen verzameling van curiosa en etnografica uit het toen pas veroverde Mexico.

Margareta van York en Margareta van Oostenrijk, zegt Capenberghs, ‘bewegen zich op het snijvlak van Middeleeuwen en Renaissance, de Oude en de Nieuwe Wereld’. Het was een tijd van uit elkaar groeiende en vaak tegenstrijdige mens- en wereldbeelden en mentaliteiten. De expositie is een culturele biografie: in de ene zaal de uiterlijke wereld, het hofleven van de vorstinnen, in de andere de innerlijke, de verfijnde en verlichte belangstelling van de Margareta’s voor kunst, literatuur, muziek en wetenschap.

Voor Capenberghs is een geslaagde tentoonstelling altijd een poëtica, in de letterlijke Griekse betekenis van ‘maken, werkzaam zijn’. Alles moet, naar het woord van de geschiedschrijver Johan Huizinga, een ‘historische sensatie’ teweegbrengen. Dat ervaar je ook in Mechelen: het labyrintisch expositieparcours in de verbouwde brouwerij Lamot is verrassend. Capenberghs beoogt ‘een beleving van het verleden tot stand te brengen alsof het vandaag plaatsvindt’.

Voor de scenografie van de tentoonstelling is de gerenommeerde Irakese architecte Zaha Hadid aangetrokken, die vorig jaar bekroond werd met de Pulitzer Prize en de Mies van der Rohe Award. In Dames met klasse laat ze zien hoe je louter representatieve oppervlakten, het kale museum, kunt veranderen in een ruimtelijke beleving. Als plattegrond is de tuin van Margareta van York gekozen, de opstelling is geordend als een Wunderkammer, de ene zaal vol licht, de andere verduisterd.

In de middeleeuwse opvatting is het oog ‘de poort tot de ziel’, spiegel en venster tegelijk. De portretten van de Margareta’s, die al jong weduwe waren en beiden ook kinderloos bleven, tonen sterke vrouwen. De jonge Karel, de latere keizer, groeide op onder de hoede van zijn tante Margareta van Oostenrijk. Mechelen was toen een bruisende stad, de Dijlestad, een ‘stad van de wereld’ in een tijd van ingrijpende veranderingen, even de hoofdstad ook van de toen nog verenigde Nederlanden.

Het was er een komen en gaan van kunstenaars, diplomatieke gezanten, humanisten en geleerden, vrome vrouwen, ook koeriers met geschenken en ‘wonderdingen’ uit verre continenten. Mechelen was in die tijd een kosmopolitische biotoop. Op de expositie hangen in de eerste grote zaal portretten van de Margareta’s en hun tijdgenoten, documenten en stadsbeelden, en taferelen van luisterrijke optochten. De tweede grote zaal, die een blik gunt in de privé-vertrekken van de Margareta’s, toont boeken uit de librairie van de prinsessen, devotionalia en vooral exotica en trofeeën uit de Nieuwe Wereld.

Elke bezoeker aan het hof werd in Mechelen met stomheid geslagen bij het betreden van de bibliotheek en het rariteitenkabinet van Margareta van Oostenrijk in het Hof van Savoyen. Dames met klasse is een eigentijdse en onweerstaanbare reconstructie van ‘de boedel’ van de Margareta’s. Hun levens weerspiegelen de mentaliteit van toen, de complexiteit van een oude wereld die rond 1500 in beweging was.

Paul Depondt


Dames met klasse- Margareta van York en Margareta van Oostenrijk, Erfgoedcentrum Lamot, Mechelen, t/m 18 december (www.lamot-erfgoedcentrum.be).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden