De week in boeken

Waarom zou iemand de waarheid spreken wanneer hij er meer bij gebaat is te liegen?

null Beeld

‘De wereld heeft waarheidssprekers nodig, alleen is het spreken van de waarheid niet erg efficiënt’, schrijft Eva Meijer in haar essay voor de Maand van de Filosofie. Dat bleek deze week wel waar.

Aan het einde van haar mooie essay Vuurduin besteedt filosoof Eva ­Meijer een paar pagina’s aan Jaag je ploeg over de botten van de doden van de Poolse Olga Tokarczuk (1962), aan wie in 2019 de Nobelprijs voor Literatuur werd toegekend. Hoofdpersoon Janina Duszejko uit deze ‘feministische ecothriller’ werd in de Volkskrant aangeprezen als ‘onze mentale medicijnvrouw’. Meijer schrijft in haar essay ook over Duszejko. Zij noemt deze oude vrouw, die in astrologie gelooft, een parrhesiast, een waarheidsspreker. Iemand die haar boodschap onder de aandacht blijft brengen, die niets achterhoudt, geen retorische trucs gebruikt maar spréékt, zo simpel en open mogelijk. Een parrhesiast ziet, schrijft Meijer, het blijven spreken als haar taak, haar morele plicht. Een parrhesiast stelt het spreken boven de veilige stilte.

Het essay van Eva Meijer is uitgegeven in het kader van de Maand van de Filosofie, die donderdag is begonnen. Het thema is ­Natuur. ‘Waarheid’ zou ook een fijn thema zijn geweest in deze week waarin het land zo met dat onderwerp tobt, maar dat was vorig jaar al aan de beurt.

Eva Meijer schreef het essay voor de Maand van de Filosofie. Beeld Marie Wanders
Eva Meijer schreef het essay voor de Maand van de Filosofie.Beeld Marie Wanders

Gelukkig gaat filosofie altíjd over waarheid, thema of niet. Wat is waarheid, en bestaat die wel? De ­politieke crisis begon vorige week met vier woorden en ook woorden zijn nooit eenduidig. ‘Om te begrijpen wat ze betekenen heb je aan letters op een rijtje niet genoeg’, schrijft Eva Meijer, nadat ze er Ludwig Wittgenstein heeft bijgehaald – als het over woorden en waarheid gaat, is Wittgenstein nooit ver. De Britse schrijver Ray Monk begint zijn biografie over Wittgenstein met een scène waarin de 8-jarige Ludwig in een deuropening over de volgende vraag staat te peinzen: waarom zou iemand de waarheid spreken wanneer hij er meer bij gebaat is te liegen? Monk schrijft: ‘Omdat hij geen bevredigend antwoord kon bedenken, kwam hij tot de slotsom dat het uiteindelijk niet verkeerd is om onder dergelijke omstandigheden te liegen.’

Volgens Eva Meijer is er in onze tijd weinig ruimte voor waarheidssprekers omdat het systeem waarin we leven is gericht op ­efficiëntie. ‘En het spreken van de waarheid is niet erg efficiënt, integendeel.’ Meijer schrijft dat samenlevingen ‘waarheidssprekers nodig hebben zoals koningen jokers’. Dat is zeker waar. Maar net zo waar is dat ­iederéén soms liegt, ook de mensen die nu zo hard moord en brand schreeuwen. Ray Monk: ‘Verbeter jezelf’, placht Wittgenstein later ­tegen veel van zijn vrienden te zeggen, ‘dat is het enige wat je kunt doen om de ­wereld te verbeteren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden