Vonk

Waarom zijn we zo bezeten van authenticiteit?

Doodgeknuffelde vleeskoeien, ambachtelijk bereid fabrieksbrood, vakantieparken in de vorm van een sloppenwijk: de echtheidsindustrie draait overuren. Waarom zijn wij zo bezeten van 'the real thing'?

Foto anp

Authenticiteit is een onderbroek dragen op het strand. Authenticiteit is als niemand Engels spreekt. Je hele leven op dezelfde plek wonen. Je inboedel van straat plukken. Dat zijn tenminste wat van de antwoorden die de ongekend populaire Amerikaanse lijstjeswebsite BuzzFeed definieerde op de vraag 'Wat is authentiek?' Andere suggestie: een industriegebied, twee jaar voordat hipsters er soja lattes komen drinken.

Authenticiteit, dat zou ook de 'boerderijdag' kunnen zijn die Meneer Smakers onlangs organiseerde: een schoolreisje voor jongvolwassenen waar zo veel animo voor bestond dat het binnen vier uur was volgeboekt. Meneer Smakers is geen meneer met een montere achternaam, maar een duurzame burgerbar in het centrum van Utrecht. Het altijd drukke restaurant serveert 'gastronomische burgers gemaakt van ambachtelijk gedraaid vlees, belegd met de meest verse ingrediënten, direct van het land'. Die burgers heten bijvoorbeeld Mevrouw Smakers, Tante Connie en Zusje Fleur.

Twee touringcars stopten op de eerste zondag van december bij een kleinschalige koeienstal in Snelrewaard, een gehucht op een half uur rijden van Utrecht. Uit de bussen stapten zestig hamburgersupporters die deze ervaring rijker wilden worden. De Snelrewaardse stal had er waarschijnlijk niet eerder zo knus bij gelegen. Twintigers met wollen hoofdbanden en centimeters lange baarden warmden hun handen boven vuurkorven die voor de gelegenheid op het terrein waren neergezet. Binnen stonden de bierbrouwers van het Utrechtse merk De Leckere met speciaalbieren. De lokale groenteboer had van alles te melden over groenten. Meisjes maakten selfies met koeien.

De apotheose was het eten van een hamburger in gezelschap van runderen die over een poosje ook hamburger zouden worden. Toen aan deze levensgebeurtenis een einde kwam, kregen alle bezoekers een papieren goodiebag mee naar huis waarin ze onder meer een aardappel aantroffen. 'De koeien krijgen goed te eten, staan 's zomers lekker in de wei en kunnen de hele dag lekker naar jazz luisteren', vertelt Meneer Smakers-baas Erik Scharrenburg in de sfeervideo, die inmiddels op Facebook staat. 'Daar worden ze lekker rustig van.'

 
Twintigers met wollen hoofdbanden en centimeters lange baarden warmden hun handen boven vuurkorven die voor de gelegenheid op het terrein waren neergezet. (..) Meisjes maakten selfies met koeien.

Rousseau
Ik houd van de hamburgers van Meneer Smakers omdat het lekkere hamburgers zijn. Ik houd ook van het idee dat de hamburgers ambachtelijk zijn, authentiek. En toch betrap ik mezelf erop dat ik moet zuchten van de boerderijdag. Scharrenburg maakt van koeien Radio 6-liefhebbers. Een gezellig idee, maar zo bekruipt me de gedachte: is het niet ook een nogal belachelijk idee? Een idee dat bovenal de boodschap van de boerderijdag ten dienste staat: onze lekker authentieke burgers komen van lekker echte koeien die lekker leven, en we maken ze met bakken liefde en plezier. Een smakelijke burger van goede komaf heeft zo'n authenticiteitsshow toch helemaal niet nodig?

Toch wel, ogenschijnlijk. In alle vier de vestigingen van Burgermeester, een Amsterdamse burgerbar met een vergelijkbare filosofie, hangen foto's van blonde- d'Aquitaine-runderen aan de muur. Die kun je onmogelijk niet in de ogen staren tijdens het eten. 'Wij geven om burgers', is de slogan van het Nijmeegse restaurant Wally. Eerlijke, duurzame burgers, welteverstaan, gemaakt van lokale producten, met aandacht en liefde. Waarom dwepen mensen die een product te verkopen hebben zo massaal met eerlijkheid en puurheid? Waarom wil ik graag dat dingen authentiek zijn? En waarom erger ik me er vervolgens óók aan dat alles authentiek moet zijn?

Een ultiem voorbeeld uit mijn van authenticiteit doordesemde voorraadkast, is mijn lievelingsfabrieksbrood. Fabrieksbrood. Het 'ambachtelijke' pave-campagnard-brood van Albert Heijn, 'met liefde en passie als enige toevoeging, een unieke combinatie van een originele melange van granen en zaden met een authentieke bereiding'. Authenticiteit is ook terug te vinden in het retromeubilair in de huiskamer, of in de zucht naar nostalgie. Op tv, bij Boer zoekt vrouw en in alle formats rondom mensen met een verstandelijke beperking, zoals SynDROOM en The Undateables. Het volkse RTL5-realityfenomeen Roy Donders, godfather van het huispak, wordt geprezen omdat hij zo 'echt' is. De authenticiteitscultus strekt verder dan wat je koopt in de winkel of ziet op tv. Dat 'jezelf blijven' en 'gewoon blijven' clichés zijn geworden, onderstreept hoe dwingend het voorschrift is om ons vooral niet anders voor te doen dan we zijn. Ook in het persoonlijk leven is die dwang doorgedrongen: op Facebook en Instagram probeert iedereen een versie van zichzelf te laten zien die authenticiteit moet suggereren.

Het publieke leven onttrekt zich er evenmin aan: in de politiek is voelbare overtuiging belangrijker dan argumenten of deskundigheid. Een schrijver ontroert pas echt als hij aan de talkshowtafel erkent dat - ja, inderdaad - de hoofdpersoon in feite hetzelfde meemaakt als hij in zijn eigen jeugd moest doorstaan.

Het volkse RTL5-realityfenomeen Roy Donders, godfather van het huispak, wordt geprezen omdat hij zo 'echt' is. Rechts zijn zus Rian. Foto anp

De bezetenheid is de laatste tijd alleen maar erger geworden, zegt filosoof, criticus en essayist Maarten Doorman. 'Als je er op gaat letten, is overal authenticiteit.' Volgens hem vindt de authenticiteitsobsessie zijn oorsprong in het gedachtengoed van de 18de-eeuwse Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau. Sinds Rousseau en zijn natuurlijke mens verlangen we naar het echte, het natuurlijke, het authentieke, betoogt Doorman in zijn boek Rousseau en ik.

Het verscheen in 2012. Maar de tendens is sindsdien allesbehalve gekeerd, ziet de auteur. 'Kinderen van 11 jaar begrijpen al hoe je een Facebook-pagina aankleedt: je moet jezelf presenteren als spontaan en eerlijk, maar nooit het achterste van je tong laten zien.'

Het verlangen naar echt is de laatste tientallen jaren uit de klauwen gelopen, vooral door ontwikkelingen in de digitale wereld en veranderend mediagebruik. Maar volgens Doorman liggen er ook wortels in de romantische opleving van eind jaren zestig, toen hippies een natuurlijke manier van leven najoegen, met voelen boven denken en kwaliteit boven kwantiteit. Ons verlangen naar echtheid in alle facetten van het leven zou daarvan een kliekje zijn.

Andere, tegengestelde bewegingen vergrootten de hunkering. De zich razendsnel ontwikkelende beeldcultuur maakte de behoefte groter om niet alleen het beeld, maar ook dat wat achter dat beeld zit te bereiken. Twintig jaar postmodernisme, waarin eigenlijk alles dat met 'echt' of 'waar' te maken heeft is ondermijnd, wekten ook een anti-reactie op. Doorman wil laten zien dat elk verzet vergeefs zal blijken, dat authenticiteit een misleidend geloof is. 'Elk verlangen naar authenticiteit slaat in het tegendeel om', zegt hij. 'Op het moment dat je naar het authentieke verlangt is het inauthentieke in de wereld.'

 
Kinderen van 11 jaar begrijpen al hoe je een Facebook-pagina aankleedt: je moet jezelf presenteren als spontaan en eerlijk, maar nooit het achterste van je tong laten zien
Maarten Doorman

Groeten uit de Rimboe
Een afspraak met Doorman voelt als een consult, inclusief diagnose: 'Een hamburger ambachtelijk noemen is geregisseerde authenticiteit, en daarmee geen authenticiteit.' Verlangen naar authenticiteit leidt tot onechtheid, verlangen naar eerlijkheid tot liegen en verlangen naar natuurlijkheid tot kunstmatigheid. 'Dat is de erfzonde van Rousseau, de paradox van authenticiteit.'

Hoe ver dat gaat, is te zien in de documentaire Authenticized, die vorige week in première ging. Antropoloog Marijn Kraak en filmmakers Karel Poortman en Reimer van Tuinen reisden af naar de Kunene-regio in het noorden van Namibië, een gebied dat in de smaak valt bij westerse toeristen, fotografen, filmmakers en televisieploegen. Dat komt door het exotische uiterlijk en de traditionele leefwijze van de 'primitieve' bevolkingsgroep Ovahimba, die in 2005 al te zien waren in de SBS6-serie Groeten uit de Rimboe. Toen kregen ze de familie Massing uit Nootdorp over de leemhuttenvloer.

Hans, Monique en hun twee kinderen aten maispap, bereid door vrouwen die zich nooit wassen. De vrouwen lopen halfnaakt rond en smeren hun lijf in met een mengsel van geitenvet, kruiden en oker, waardoor hun huid rood lijkt. Vee slachten doen de Ovahimba met de hand, en het schijnt een goed gebruik van ze te zijn om kinderen op hun elfde verjaardag de voortanden uit de mond te slaan met een stok en een steen. Kortom: the real thing. Voer voor iedereen die een wereld wil zien die nog niet vergald is door moderniteit, commercie en technologie.

Authenticized laat zien hoe de Ovahimba geld verdienen door te poseren voor iPhones en spiegelreflexcamera's, als hoofdrolspelers in hun eigen realityshow. Dat, zegt Doorman, is exact de tegenstelling van authenticiteit. 'Is er iets kunstmatigers dan jezelf spelen?'

De familie Kazan (Oscar, Renzo, Hans, Lara en Wendy) en Mara van Olst tijdens de perspresentatie van het programma Groeten uit de Rimboe van SBS 6. Foto anp

Nog zo'n voorbeeld van de uit de hand gelopen authenticiteitsindustrie: het Emoya Luxury Hotel & Spa in de Zuid-Afrikaanse stad Bloemfontein biedt gasten de mogelijkheid te overnachten in een nagebootste sloppenwijk. De meest eenvoudige, uit golfplaten opgetrokken hutjes zijn 'slechts' uitgerust met kaarsen, een olielampje, een ton om vuur in te maken, een buitentoilet en een radio op batterijen. De toeristen in het hotel beschikken dan weer wel over stromend water, in tegenstelling tot de armste Afrikanen. Een overnachting in de meest simpele hut kost ongeveer 60 euro. Voor enkele tientjes extra kun je voor het slapen gaan foto's naar het thuisfront Whatsappen: dan heb je naast vloerverwarming ook een wifi-verbinding.

Dat er markt is voor zo'n hotel, laat zien dat mensen hun zucht naar authenticiteit behouden, ook als het echte overduidelijk nep is. Het verlangen wordt kunstmatig ingelost met toneelspel. Dat gebeurt ook dichter bij huis, in 'typisch Nederlandse' vissersdorpen als Volendam en Marken, waar inwoners zich in klederdracht hijsen om de buitenlandse toerist te plezieren. Ook de Amerikaan die doorziet dat eigenlijk niemand nog in klederdracht loopt, komt aan zijn authenticiteitstrekken. 'Die staat in de souvenirshop van Sijtje Boes en denkt: dit is niet het echte Nederland', zegt Doorman. 'Maar in de behoefte toch een echte authentieke ervaring te beleven, zet hij op zijn blog een foto met als bijschrift: dit is Sijtje Boes, de eerste toeristenwinkel van Nederland.'

Kennelijk is onze behoefte aan oorspronkelijkheid onverzadigbaar. En dat maakt ons dankbare afnemers van het marketingproduct dat authenticiteit is geworden. Filosoof Doorman mag het allemaal nog zo graag doorprikken, in het dagelijks leven wordt hij 'net als iedereen' meegevoerd. 'Sta ik daar in een echt Frans dorpje met een echt Frans stokbrood onder de arm te genieten van dat echt Franse gevoel. Het is maar goed dat ik geen alpinopet op heb, denk ik dan.'

Ironisch
De authenticiteitsmanie wordt vervelend als je erover gaat nadenken, zegt hij. 'Zodra je gaat reflecteren, ga je ermee worstelen. De volgende stap is dat je ook over die worsteling nadenkt. Dan groeit de ergernis, omdat je je ervan bewust wordt dat authenticiteit een ongeloofwaardig product is. Je beseft dat verlangen naar het authentieke onhaalbaar is.' Maar het verwarrende is dat je daarmee het verlangen niet kunt opgeven. 'Jij ergert je niet alleen aan koeien die jazz luisteren; je ergernis zit ook in het feit dat je aan de ene kant het vermoeden hebt dat die authentieke hamburger helemaal niet bestaat, terwijl je aan de andere kant het verlangen ernaar in stand wilt houden. Dat moet je serieus nemen. Dat gevoel zit in onze psychologie en cultuur verankerd.'

 
Sta ik daar in een echt Frans dorpje met een echt Frans stokbrood onder de arm te genieten van dat echt Franse gevoel. Het is maar goed dat ik geen alpinopet op heb, denk ik dan
Maarten Doorman

Zelf leerde Doorman zich minder te ergeren aan de obsessie met authenticiteit. 'Ik heb er meer begrip voor gekregen door erover na te denken. Ja, die jazzkoe is onzin, maar een heel goed bijverschijnsel is dat die koe een beter leven heeft dan een andere koe. Dat vind ik mooi meegenomen.' Hij wil maar zeggen: het verlangen naar authenticiteit is om veel redenen een goed verlangen. Ook als het nooit wordt ingelost. Het is een voertuig van idealen waar een hoop mensen achter staan. Authentiek voedsel staat bijvoorbeeld voor kwaliteit, voor vermindering van dierenleed, voor gezondheid, voor esthetiek. Misschien nog wel de makkelijkste manier om met authenticiteit te leren leven is ironie, zegt Doorman. 'Jij bent al goed bezig door de ambachtelijke hamburger en de boerderijdag uit te vergroten. Ik doe mee door de burger een jazzburger te noemen.'

Toch kun je je afvragen of ironie het medicijn is. Of er niet op z'n minst bijwerkingen aan zitten. In een veelgeprezen opiniestuk voor The New York Times, met als titel 'How to live without irony', betoogt auteur en universitair docent Christy Wampole dat ironie een manier is om weg te duiken voor oprechte keuzes en jezelf minder kwetsbaar te maken. Een intellectueel stijlmiddel. 'Vooral gebruikt door de hogeropgeleide middenklasse', zegt Wampole. 'Ironie is een taal op zichzelf. Door het veel te gebruiken, sluit je de groepen uit die het niet begrijpen.'

Doorman doet dat 'sympathieke verhaal' af met een verwijzing naar het marxistische klassendenken dat volgens hem aan menige universiteit doorwoekert en wijst erop dat ironie eigenlijk dezelfde papieren heeft als het streven naar authenticiteit. 'Zij behoort ook tot de grondtrekken van de romantiek.' En is dus misschien wel steeds de noodzakelijke tegenhanger geweest.

Kolderiek
Misschien is er nog een uitweg, niet aangereikt door een filosoof maar door Peter Heshof, een 'tijdgeestwatcher' bij trend- en marketingbureau Bloom. Authenticiteit raakt uit als trend, voorspelde hij onlangs. 'De afgelopen jaren was authenticiteit iets om je mee te onderscheiden. Nu schuift het op van een onderscheidende waarde naar een voorwaarde. Je maakt geen indruk meer met een hamburger van Texels lam.'

De beroemde Dove-reclame, met 'echte' vrouwen. Foto Dove

Als voorbeeld noemt hij de beroemde Dove-reclame, met 'echte' vrouwen. 'Zoiets wordt nu gewoon gevonden.' Kortom, als Heshof gelijk krijgt, is het over een tijdje kolderiek om ambachtelijke burgers te vieren met een boerderijdag. We zullen ervan uitgaan dat alles authentiek is en het dus niet de hele tijd meer hardop hoeven te zeggen, of in fluorescerend geel markeren. En naarmate we er minder geforceerd naar zoeken, zullen we de authenticiteit juist weer dichter benaderen. Het beste lijkt dus voorlopig om gewoon verzot te blijven op authentieke hamburgers, of boeken, of politici, met in het achterhoofd het mantra: dit is nep, maar toch fijn. Mooi weer spelen dus. En dan maar hopen dat authenticiteit modewoord-af raakt, zoals Heshof zegt.

Tot die tijd heeft BuzzFeed gelijk met zijn laatste antwoord op de vraag: 'Wat is authenticiteit?' Dat is, ironisch genoeg: 'Lijden'.

Meer over