Waarom zijn publieksfilms zo lang?

De laatste James Bond was meteen ook de langste: 148 minuten. Oscarmagneet The Revenant duurt dik tweeënhalf uur. Blockbusterseries als The Avengers gaan richting drie uur. Is langer beter?

De gemiddelde duur van de 25 meest populaire films van 2015 was 125 minuten. Dit is het hoogste getal sinds het begin van het indexeren van speelfilms. Beeld Anke Knapper

Als je rond de uitreiking van de Oscars graag alle belangrijke nominaties wilde bekijken, moest je je agenda schoonvegen en je uithoudingsvermogen op de proef stellen. The Revenant, The Hateful Eight, The Martian, The Big Short, Star Wars, Mad Max en Bridge of Spies duren opgeteld 17 uur. Dat is ruim tweeëneenhalf uur per film, reclames en trailers niet meegerekend. Ga er maar aan staan.

Gelukkig zijn dit veelal goede films en wordt je geduld beloond, maar wat is er gebeurd met het credo less is more? Is lengte hét teken van kwaliteit geworden? Durft niemand tegen Quentin Tarantino te zeggen dat schrijven soms, ja echt, schrappen is? The Hateful Eight had zo een uur korter gekund, zeiden critici.

Niet alleen de typische Oscarfilms zijn aan de lange kant: blockbusters uit reeksen als Avengers en Transformers kunnen eveneens oplopen tot bijna drie uur. Ook James Bond ziet zijn doorzettingsvermogen per film toenemen. Spectre was met 148 minuten de langste Bond tot nu toe. Zelfs romantische comedy's - toch het publieksvriendelijkste genre - vragen tegenwoordig vaak meer dan twee uur van je tijd. Zo werd het bijtend geestige huwelijksdrama This is 40 (2012, 2 uur en 14 minuten) van Judd Apatow in de Amerikaanse pers schertsend 'This is 40 minutes too long' genoemd.

Worden publieksfilms echt steeds langer? En zo ja, waarom eigenlijk?

Altijd al lang

Het antwoord op de eerste vraag luidt: ja en nee. Oscarwinnende films waren altijd al lang. Gemiddeld 147 minuten in de jaren zestig, zelfs 154 in de jaren negentig, tegenover 'maar' 140 minuten in het eerste decennium van dit millennium. Vroeger - in de tijd dat episch nog geen modewoord was - konden ze er in Hollywood ook wat van met hun 'epics', zie Lawrence of Arabia (1962, 216 minuten), Cleopatra (1963, 192 minuten) en Gone With The Wind (1939, 238 minuten).

Lange films worden eigenlijk al bijna een eeuw geassocieerd met Het Grote Compromisloze Kunstenaarschap, de koppige, visionaire filmmaker die zich niet door conventies van de industrie laat beperken, maar alles uit liefde voor de kunstvorm doet. Als je een Oscar voor beste film wilt winnen, moet je film haast wel tweeënhalf uur duren, lijkt de gedachte. Wat overigens niet waar is, getuige de winnaars uit 2010 en 2011: The King's Speech (118 minuten) en The Artist (100 minuten).

Nu is er ook die andere categorie die met grote regelmaat de tweeënhalfuurgrens overschrijdt: de franchise-spektakelfilm. De The Lord of the Ring-trilogie, de The Hobbit-trilogie, de zeven Harry Potters, de The Hunger Games-trilogie, de Batman-films van Christopher Nolan - allemaal aan de zeer forse kant.

Gekeken naar de op Internet Movie Database (IMDb) 25 populairste films van elk jaar sinds 1931, krijg je een interessant overzicht. De gemiddelde speelfilm is begin jaren dertig anderhalf uur lang en de lengte stijgt dan snel, tot een gemiddelde van bijna twee uur in de jaren zestig. In de jaren zeventig en tachtig daalt het gemiddelde weer licht tot ongeveer 110 minuten, waarna de stijgende trend gestaag doorzet tot de lengte begin jaren 2000 stabiliseert op zo'n 122 minuten. En in 2014 en 2015 is het gemiddelde van de top 25 weer gestegen tot 126 minuten.

Goed voor de verkoop

Als je bent geboren in de jaren tachtig kan het dus lijken alsof films alleen maar langer zijn geworden. Maar wie verder terugkijkt, naar bijvoorbeeld de jaren zestig, ziet dat de verschillen met nu niet enorm zijn. Hoewel het geen eenduidige lineaire trend is, lijkt lang nu goed te verkopen.

'Mensen denken dat ze meer waar voor hun geld krijgen', zegt filmkenner Jac. Goderie. Jarenlang programmeerde hij de films in Pathé-bioscopen en nog steeds verzorgt hij het filmaanbod op de vluchten van KLM en Air France. Hij ergert zich aan de steeds langer wordende films. 'Niemand kan tegenwoordig nog een verhaal in anderhalf uur vertellen. Regisseurs willen een zo compleet mogelijk verhaal afleveren, maar dat gaat nogal eens ten koste van de vaart en kracht van de film.'

Ook de bioscoopexploitanten verkiezen kortere films boven lange, weet Goderie. 'De smoes is dat mensen bij lange films te laat uit de bioscoop komen om met het openbaar vervoer naar huis te kunnen. Maar in werkelijkheid kun je kortere films vaker op een avond vertonen, waardoor je dus meer kaartjes kunt verkopen.'

Waarom films langer worden? Goderie wijt de ontwikkeling aan de groeiende macht van de grote regisseurs. 'De tijd van de studio's ligt achter ons. In de jaren tachtig en negentig dicteerde de studio hoe lang een film mocht zijn. Nu dulden grote regisseurs geen enkele inhoudelijke inmenging meer. Het zijn halfgoden geworden. Iemand als Quentin Tarantino bepaalt alles zelf, niemand kan hem in toom houden.'

De lat ligt hoog

De grote filmmakers van nu spiegelen zich aan hun helden van vroeger, toen de prestigieuze, serieuze films ook lang waren. Francis Ford Coppola, Stanley Kubrick, Sergio Leone - bijna alle grote regisseurs van weleer maakten extreem lange films. Daarmee is de lat hoog gelegd.

Een ander veelgehoord argument is de overstap naar digitaal filmen. Vroeger moesten regisseurs zichzelf al beperken op de set, omdat het te duur was om ongelimiteerd filmrollen vol te draaien. Nu is het haast gratis geworden om eindeloze opnames te schieten en bewaren. En hoe meer materiaal om uit te kiezen, hoe moeilijker het is om je te beperken.

Voor elke minuut op het witte doek werd voorheen ongeveer 40 minuten film gedraaid, zei Jan-Christopher Horak, directeur van het filmarchief van Universiteit van California, Los Angeles, tegen het Amerikaanse dagblad Los Angeles Times. Nu wordt er, schat Horak, voor elke minuut van een speelfilm wel 200 tot 400 minuten gedraaid. 'Er is sprake van een overkill. Filmmakers worden verliefd op hun materiaal.'

Psychologische diepgang evenaren

De opkomst van kwalitatief hoogstaand tv-drama zou er ook mee te maken kunnen hebben dat films langer worden, denkt Patricia Pisters, hoogleraar filmstudies van de UvA. 'In series wordt steeds meer tijd genomen om de karakters van personages uit te diepen. Filmmakers moeten hun best doen om die psychologische diepgang te evenaren.'

Pisters vermoedt ook dat er een relatie is tussen de steeds snellere montages en de lengte van films. 'We zijn gewend geraakt aan een hypersnelle beeldcultuur. Kijk naar de special effects en actiescènes van avonturenfilms. Als shots elkaar in een zeer hoog tempo opvolgen kan het lijken alsof de tijd sneller voorbij gaat.'

Het lijkt paradoxaal: we leven in een steeds sneller en vluchtiger tijdperk, waarin YouTube-filmpjes en onze spanningsbogen steeds korter worden, maar in de bioscoop blijven we tweeëneenhalf uur stil zitten zonder op onze telefoons te kijken. Is dat steeds moeilijker voor ons? Dat veel mensen deze ergernis delen, is mogelijk een teken des tijds: de films zijn maar een paar minuten langer geworden, maar wij hebben het geduld niet meer.


Goede films van 90 minuten

Het ouderwetse 90-minutenformat was in de jaren tachtig en negentig heilig. Vooral de lichtere films voor het grote publiek duurden zelden langer. Maar er werden (en worden) ook ambitieuze, geweldige films van anderhalf uur gemaakt. Zo zijn bijna alle films van Woody Allen ongeveer 90 minuten, waaronder zijn meest bejubelde werken als Annie Hall (1977), Manhattan (1979), Zelig (1983) en Blue Jasmine (2013). Maar ook de zwaardere meesterwerken kunnen kort zijn, zoals Eraserhead (1977, David Lynch), Elephant (2003, Gus van Sant), Stranger Than Paradise (1984, Jim Jarmusch), Modern Times (1936, Charlie Chaplin), The Killing (1956, Stanley Kubrick), Before Sunset (2004, Richard Linklater), Rope (1948, Alfred Hitchcock), The Lady From Shanghai (1948, Orson Welles), À bout de souffle (1960, Jean-Luc Godard) en Lola Rennt (1998, Tom Tykwer).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden