Waarom we de muziek van Jordi Savall moeten luisteren

De muziek waarmee de Spaanse musicus Jordi Savall nu tourt is prachtig, maar haar herkomst is inktzwart: de slavenhandel. Waarom kennen wij die muziek niet?

Jordi Savall (uiterst links) tijdens een opvoering van Les routes de l'esclavage. Beeld Claire Xavier

Kan mooie muziek de wereld verbeteren? Jordi Savall, de beroemdste viola da gamba-speler ter wereld, zegt daarop volmondig ja. Voor Savall, tevens dirigent, componist en platenbaas, is het niet genoeg zijn publiek een goede avond te geven, weggezakt in het warme pluche. Niet zolang er nog geen wereldvrede is.

Al decennialang organiseert de gesoigneerde Catalaan projecten om zijn pacifistische boodschap te verspreiden. Met muziek uit de Middeleeuwen, Renaissance en de barok komt hij op voor het erbarmelijke lot van onderdrukte volken als de Armeniërs en de Sefardische joden, of vraagt hij vergiffenis voor de koloniale praktijken van zijn vaderland Spanje. Zijn strijdlust, of liever vredeslust, maakt hem onvermoeibaar: hij is 75, maar vliegt nog steeds van land naar land.

In zijn nieuwste project, Les routes de l'esclavage (De slavenroutes), dat een dubbel-cd, boek en een tournee behelst, maakt Savall zich boos over slavernij. Eeuwenlang heeft Europa Afrikanen gewelddadig weggerukt uit hun huizen en als slaven getransporteerd naar andere continenten en toch weten de meeste mensen maar weinig van dit gruwelijke verleden.

Zelf was hij evenmin goed ingevoerd, vertelt hij tijdens een gesprek in het knusse kantoor van zijn eigen label Alia Vox in Parijs. 'Ik kwam in Latijns-Amerikaanse barokmuziek liederen tegen die 'negrilla's' heten, kerkelijke muziek gebaseerd op Afrikaanse ritmes. Dat verraste me, ik had me niet gerealiseerd dat Afrikaanse slaven onderdeel uitmaakten van het religieuze leven. Dat bracht me op het spoor van de muziek van slaven in die tijd.'


Les routes de l'esclavage
2 cd's plus dvd
Met La Capella Reial de Catalunya, Hesperion XXI, 3MA
en Tembembe Ensemble Continuo
o.l.v. Jordi Savall
Uitgegeven door Alia Vox/harmonia mundi, €33

Op Les routes de l'esclavage brengt hij samen met musici uit Latijns-Amerika en Afrika die geschiedenis (1444-1888) energiek en bezield tot leven. Het thema houdt een ongelooflijke diversiteit aan stijlen bijeen, van de geïmproviseerde gezangen van Malinese griotten tot meltingpot-barokmuziek uit Brazilië, van melancholische recitatieven tot feestelijke samenzang. Tussendoor draagt een acteur historische teksten voor, waaronder een getuigenis van een middeleeuwse geestelijke die beschrijft hoe de slavendrijvers dorpen verwoestten en families uit elkaar dreven om de inwoners te verschepen.

Het luisteren naar De slavenroutes is behoorlijk ongemakkelijk. De muziek is prachtig, de musici zijn uitstekend, maar de geschiedenis die ermee verteld wordt is donker. Mogen we eigenlijk wel van deze muziek genieten?

'Dat heb ik me ook afgevraagd, eerder al, toen ik een project over Armeense muziek deed (Esprit d'Arménie, red.). Hoe kan muziek zo vrolijk en levendig, zo adembenemend mooi zijn, terwijl het ontstaan is onder zulke moeilijke omstandigheden? Ik denk dat het antwoord is, dat muziek het enige was dat deze onderdrukte groepen hebben kunnen bewaren. Slaven hadden geen bezit, ze hadden alleen hun muziek. Dat was hun enige vrijheid, het gaf hun hoop, het compenseerde voor de tragedie. Die kracht van muziek ervaar ik zelf ook, bijvoorbeeld wanneer ik een lange reis heb gemaakt en vermoeid op een repetitie aankom. Zodra ik muziek maak, voel ik me beter, ik krijg spirituele energie.'

In het dikke boek dat bij de dubbel-cd en dvd hoort, staan nog meer teksten, waaronder van Savall zelf. De muziek die we horen is weliswaar oud, licht hij zijn engagement toe, maar het onrecht duurt voort. Dwangarbeid komt nog steeds voor, over de hele wereld. En Europa laat vluchtelingen uit het continent dat het ooit heeft leeggeplukt, creperen in de Middellandse Zee. Hij schrijft: 'Ooit heette die zee mare nostrum, onze zee, nu kunnen we het beter de mare mortis noemen, de zee des doods.'

Waarom maakt u muziek voor een betere wereld? Kunt u niet beter lezingen geven?

'Fanatisme, populisme en extremisme zijn allemaal gebaseerd op onwetendheid. Onwetendheid is een van de slechtste eigenschappen van de mens. Hoe verander je daar iets aan? De mens functioneert in mijn ogen zo: we voelen eerst emotie, daaruit volgt reflectie en ten slotte kennis. Met muziek raak je mensen op het eerste niveau, het spreekt tot het hart. Ik ben er dus van overtuigd dat met muziek mensen veranderd kunnen worden, want de kennis die ons vanuit de muziek, via de emotie bereikt, is de diepste vorm. En die kennis is hard nodig. In het boek citeer ik de ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt, die schreef: als mensen hun geschiedenis niet kennen, kunnen ze ook de toekomst niet vormgeven.'

Jordi Savall Beeld David Ignaszewski

Ook in Nederland krijgen we weinig onderwijs in de geschiedenis van de slavernij. Het past niet bij de ideologie van ons grootse handelsverleden. Waarom weten we hier niet meer van?

'Niemand wil aan dit thema herinnerd worden. Alsof het een gesloten hoofdstuk is. Terwijl de slavernij niet alleen een misdaad uit het verleden is; ik ben ervan overtuigd dat in slavernij de kiem ligt van ons hedendaags racisme. Ons verleden heeft racisme in ons verankerd. Maar dat is een ongemakkelijke boodschap. Ik ondervond enige weerstand bij het maken van dit project. UNESCO kon geen partner zijn, want in het boek staan teksten die niet overeenkomen met hun eigen vertoog. Bijvoorbeeld wanneer er staat dat Afrikaanse leiders soms ook meewerkten aan de uitlevering van slaven.

'Ik ben niet heel optimistisch als het om de politiek gaat. Ik denk niet dat overheden eerdaags meer verantwoordelijkheid tonen voor dit verleden, of van toon veranderen.'

En toch gaat u door?

'Na concerten komen er soms mensen naar me toe die zeggen: 'U kent mij niet, maar u bent al twintig jaar lang deel van ons gezin. We leven met uw cd's.' Dat is voor mij de beste compensatie, om direct tot mensen te spreken. Om huizen en families te veranderen. Dat legitimeert mijn leven.'

Gevlucht

Vlak voor het interview kondigde Jordi Savall in een persconferentie zijn volgende project aan, Orpheus XXI, met vluchtelingen die beroepsmusicus zijn. Hij wil hun muziek en kennis verspreiden over scholen, conservatoria en azielzoekerscentra. Hij wil hiermee vooral jongeren bereiken. 'Ik kan niet in de mooiste zalen ter wereld spelen en me afzijdig houden van de diepe crisis die onze samenleving doormaakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.