Reportage de moemins

Waarom spreken de Moemins nog steeds tot de verbeelding? Op zoek naar de oorsprong van deze vredige tekenfiguurtjes in Helsinki

De Moomins Beeld Moomin Characters

In de wereld van de Moemins gaan imperfectie en tolerantie hand in hand. Al bijna honderd jaar zijn de Finse tekenfiguurtjes wereldwijd geliefd. In Helsinki gaan we op zoek naar hun oorsprong.

In Katajanokka, de art-decobuurt van Helsinki, is het rustig op straat. Het is 23 graden onder nul en op de versierde dakranden ligt centimeters dik sneeuw. Vanaf het Tove Janssonpark en de Oespenski-kathedraal loopt de bekendste straat van de buurt, de Luotsikatu, licht hellend omhoog. Het appartement op nummer 4B kijkt uit op een frivool torentje met groene dakpannen. ‘Herkennen jullie het?’ roept onze gids Hani (‘H-A-N-I, not Honey’). ‘Het is het torentje van het badhuis in de Moeminvallei.’

Op Luotsikatu 4B woonde Tove Jansson, een van Finlands meest geliefde kunstenaars, de meest gelezen Finse auteur ter wereld en de geestelijke moeder van de Moemintekenfiguren: een bohemienachtige familie van ronde, witte wezens met grote neuzen. Meer dan honderd jaar na haar geboorte in 1914 zijn haar creaties nog springlevend. Elke Fin heeft wel een persoonlijk verhaal dat met de Moemins is verbonden en een favoriet karakter. De voormalige Finse president Tarja Halonen werd in de media zelfs liefkozend Mamamoem genoemd, naar de moederfiguur in Janssons verhalen. Niet alleen om haar zorgende karakter, maar ook omdat ze altijd dezelfde soort grote handtas bij zich droeg (waar Mamamoem alles in verborg wat je maar nodig kon hebben). Er zijn Moemincafés en een Moeminpretpark. In Azië liggen de winkels vol met Moeminmerchandise en dit jaar verschijnt op de Finse en Britse televisie een van de Japans-Nederlandse Moemins animatieseries uit de jaren negentig met bekende Britse stemacteurs, zoals Rosamund Pike en Jennifer Saunders.

Cover van stripboek 'Moem in het oerwoud.' Uitgegeven door de Volkskrant in 1967.

Hoe komt het dat de figuren die zijn geboren uit de fantasie van een jong meisje, dat dromerig uit haar slaapkamerraam naar de mooie torentjes aan de overkant keek, na bijna honderd jaar nog steeds zo veel mensen weten te raken? We gaan op zoektocht in Helsinki.

Tove groeide op in Katajanokka met haar moeder, die illustrator was, haar vader, die beeldhouwer was, en haar twee kleine broertjes. Al op haar 13de maakte ze strips voor de plaatselijke krant en tekende ze haar eerste Moem - een trolachtig figuur met een grote, lange neus. In het begin zag de Moem er behoorlijk eng uit en had hij een figurantenrol in haar tekeningen maar al snel werd hij steeds liever en kreeg hij de hoofdrol. In de jaren vijftig en zestig verschenen er zeven Moeminboeken over de avonturen van de inwoners van de Moeminvallei, en een Moemin krantenstrip verscheen in meer dan twintig talen. In Nederland stond de strip in de Volkskrant en werd er door deze krant ook een stripboek uitgebracht.

Tove Jansson, schepper van de Moemins. Beeld Moomin Characters

Vluchten van de realiteit

Dat de Moemins in eerste instantie nooit voor kinderen waren bedoeld, vertelt Janssons nichtje Sophia Jansson wanneer we Toves atelier bezoeken. Het eerste Moeminboek werd geboren uit de drang van Jansson om te vluchten aan de realiteit van de Tweede Wereldoorlog in Finland. ‘Haar beide broers vochten in de oorlog en vrienden sneuvelden. Tove had het er erg zwaar mee.’ In die tijd schreef ze haar eerste boek. Het decor van de Moeminvallei baseerde ze deels op het zomerverblijf van de familie, op een eilandje voor de zuidkust van Finland. De karakters reflecteerden haar ideaalbeeld van hoe mensen met elkaar zouden moeten omgaan. Alle figuren zijn op een zekere manier imperfect, maar elk van hen maakt een waardevol deel uit van de Moeminwereld. In het huis van Mamamoem en Papamoem is iedereen een graag geziene gast.

Voor veel mensen zijn die tolerantie en acceptatie nog steeds wat de Moeminvallei symboliseert. Een plek waar je altijd welkom bent. ‘Ik kan me goed herinneren dat ik me ook zo voelde bij Tove thuis, toen ik klein was’, zegt Sophia. ‘Er kwamen daar altijd de meest uiteenlopende mensen op bezoek. Er heerste echt een Moeminsfeer.’ De bijeenkomsten en kunstenaarsfeestjes van Tove vonden plaats in hetzelfde atelier waar we nu op bezoek zijn. De kunstenaar kon de ruimte aan de Ullanlinnankatu in het centrum van Helsinki in de jaren veertig gaan huren, nadat zij er al eerder haar oog op had laten vallen. Het gebouw was deels gebombardeerd en in de eerste jaren joeg de wind nog door de gangen. ‘Het ziet er vreselijk uit, maar het is nog steeds mijn grote droom’, schreef Tove, die tot na haar 30ste nog thuis had gewoond, over haar langverwachte eigen atelierruimte in een brief aan een van haar vrienden.

Moemins Beeld Moomin Characters

Hansi

Bijzonder Hoogleraar Illustratie aan de Universiteit van Amsterdam, Saskia de Bodt, heeft in haar afscheidsrede een groot stuk aan de Moemins gewijd. Op het moment werkt ze aan een boek dat de manier beschrijft waarop oude illustraties herleven als toerismesymbolen en folklore. Ook hierin komen de Moemins voor. ‘Je ziet dat prentenboeken vooral een prominente rol hebben in streken of tijden waar mensen problemen hebben met hun identiteit. De karakters en verhalen van de prentenboeken geven mensen iets om zich mee te identificeren. Neem bijvoorbeeld het werk van Hansi, tekenaar en schrijver uit de Elzas. De Elzas is in de geschiedenis steeds weer in andere handen geweest. Eerst Frankrijk, dan weer Duitsland en dan opnieuw Frankrijk. Het werk van Hansi, een pro-Frans activist, was immens populair. Hansi dikte de folkloristische karakters heel erg aan. Hij bejubelde Fransen in zijn tekeningen en overal waar maar mogelijk hing een geïllustreerde Franse vlag uit. De Duitsers, die aan de macht waren en ook de gendarme en leraren leverden, maakte hij belachelijk. Aangezien de Elzassers een kwetsbaar identiteitsgevoel hadden door de wisselende machten, waren ze sterk beïnvloedbaar door fictieve rolmodellen.’

Finland is ook verscheurd geweest tussen Zweedse, Russische en Duitse machten. Jansson was daarnaast zelf een Zweeds sprekende Fin. Hoewel dat de heersende elite was, was het wel een minderheid. Ze schreef de Moeminboeken in een tijd van oorlog en tumult. De Bodt: ‘Veel van de symboliek gaat hierover. Er is vaak een dreiging; een storm, een lange tocht om af te leggen, een grote berg om te beklimmen.’ Na verloop van tijd zie je volgens De Bodt vaak dat de figuren uit prentenboeken uit hun oorspronkelijke verhaalcontext worden getrokken. ‘De Hansi-karakters zijn nu symbolen waarmee toeristen naar de Elzas getrokken worden. En nu verrijst er bijvoorbeeld een Moeminspretpark in Japan. De figuren die daar staan hebben niet veel meer te maken met diezelfde politieke context waarin Tove ze creëerde. Het zijn knuffelbare iconen, die bezoekers trekken: vorm, zonder inhoud.’

Toch ziet De Bodt een verschil. De Moeminverhalen worden nog steeds gelezen en er worden zelfs nieuwe series geproduceerd. In tegenstelling tot Hansi of bijvoorbeeld Jip en Janneke, hebben dus niet alleen de figuren, maar ook de verhalen van de Moemins de tand des tijds doorstaan. ‘Ik kan eigenlijk niets negatiefs zeggen over Annie M.G. Schmidt maar Jip en Janneke is natuurlijk vreselijk gedateerd. Al die verhalen zijn opgebouwd rondom de normen en waarden van de jaren vijftig.’ De Bodt vergelijkt de Moemins met Winnie de Poeh of Alice in Wonderland. ‘Hoewel mensen er in verschillende tijden verschillende boodschappen uit halen, is de symboliek tijdloos. Alle figuren in Winnie de Poeh bijvoorbeeld zijn verdraagzaam, ze vormen met elkaar een ideale maatschappij, die je graag aan je kinderen zou willen nalaten. Dat geldt in zekere zin ook voor de Moemins. Het zijn herkenbare figuren, met heel karakteristieke eigenschappen.’

Het Moeminmerk wordt al twintig jaar beheerd door Sophia. ‘Het is niet alsof een succesvol of klassiek kunstwerk vanzelf voort blijft leven. Je moet mensen eraan blijven herinneren. Door te herdrukken, exposities te organiseren, nieuwe samenwerkingen aan te gaan.’ Het moeilijkste is volgens haar om de grens te vinden tussen het eerbiedig behandelen van het origineel, het gedachtegoed van Tove, en nieuwe dingen uitproberen. Sophia: ‘In Azië, waar de Moemins ontzettend populair zijn, houden ze erg van merchandise. We moeten daar wel deels aan tegemoet komen, maar ik zou niet willen dat er straks shitloads plastic Moeminsfiguren in de oceaan ronddobberen. Dat is een krankzinnig idee. Vooral als je je bedenkt dat Tove juist zoveel waarde hechtte aan leven in harmonie met de natuur. Daarom zijn we erg streng met het verlenen van gebruiksrechten. We werken alleen samen met ontwerpers en kunstenaars die een kwaliteitsproduct maken en onze filosofie snappen.’

Homoseksualiteit

Tove Jansson had relaties met vrouwen in een tijd dat homoseksualiteit illegaal was in Finland. Desondanks lukte het haar om homokoppels in haar Moeminsverhaal langs de censuur te krijgen. Zoals Tofsel en Bob, wezens van een ongedefinieerde sekse, die op een dag met een grote koffer de Moeminvallei binnenwandelen. Ze zeggen dat ze op de vlucht zijn. Niemand mag zien wat er in hun koffer zit. Uiteindelijk blijkt daar een robijn in te zitten; een symbool voor hun (verholen) liefde.

Moemins Beeld Moomin Characters

De natuur, die zo sterk aanwezig is in de Moeminverhalen, was voor de Finse Moeminexpert en schrijver Sirke Haponnen een belangrijke reden om zich te gaan verdiepen in het werk van Jansson, zegt ze aan tafel bij Elite, een restaurant dat nog de jaren tachtig ademt – blank hout, vloerbedekking met een patroontje - en sinds de oprichting in 1932 een woonkamer voor artiesten en kunstenaars is. Maar de grootste kracht van de Moeminverhalen zijn inderdaad de uitgesproken karakters, vindt Haponnen. Ze laten je nadenken over jezelf en de mensen om je heen.

Neem bijvoorbeeld het karakter de Hemuul. Deze figuren lijken een beetje op de Moemins, maar zijn iets groter. Ze houden van orde en regels en vinden dat alles op hun manier moet. De meeste zijn fanatieke verzamelaars van iets – postzegels, zeldzame planten – en zetten alles op alles om de collectie compleet te krijgen. Daarna moeten ze zo snel mogelijk weer iets nieuws vinden om te verzamelen. Maar ze zijn slecht in het luisteren naar andermans mening en nemen het leven vaak veel te serieus. Haponnen: ‘Veel mensen willen graag geloven dat ze net zo vrij zijn als het karakter Snuisterik, een natuurliefhebbende vagebond die in een tent leeft, maar eigenlijk zijn ze een Hemuul. Uiteindelijk is daar ook niets mis mee. In de Moeminvallei leer je juist dat iedereen met al zijn eigenaardigheden wordt geaccepteerd en samen kan leven. Alle karakters hebben eigenlijk minstens twee gezichten. Net als wijzelf.’ Lachend: ‘Ik ben zelf ook een Hemuul. Dat beangstigde mij eerst, maar nu denk ik: het is oké. Ook de Hemuul bedoelt het goed.’

Seksuele geaardheid

Een fragment dat Haponnen zich goed herinnert, is wanneer het kleine, altijd melancholische hondje Sorry-oo huilend tegen Moeminmamma vertelt dat het alleen van katten houdt en niet van andere honden. Moeminmamma troost het hondje en zegt: Het belangrijkste is dat je überhaupt van iemand houdt. Mogelijk een referentie naar de seksuele geaardheid van Jansson, die relaties met zowel mannen als vrouwen had en uiteindelijk een levenspartner vond in de kunstenares Tuulikki Pietilä. Maar voor iedereen op zijn eigen manier op te vatten.

De verzamelwoede die de Hemuul kenmerkt, is ook veel Moeminsfans niet vreemd. Het bekende Finse keramiekmerk Iittala maakt sinds de jaren vijftig elk jaar een Moemincollectie, waarvan de oudere en zeldzamere mokken al fortuinen waard zijn (op Ebay wordt een kerstmismok uit 2004 voor 11.750 euro geveild). Ook de creative producer van de nieuwe Moeminsserie, Marika Makaroff, die eerder creative director was bij het productiebedrijf dat verantwoordelijk is voor de Deens-Zweedse misdaadserie The Bridge, heeft haar eigen collectie Moeminmokken en is sinds haar jeugd Moeminfan. ‘Wanneer vrienden nu bij mij thuis komen, merken ze vaak op dat ik tegen mijn kinderen praat alsof het kleine volwassenen zijn. Dat vinden ze erg Moeminminded. Misschien is dat ook wel iets Fins.’ Makaroff heeft de productie van de nieuwe serie, die het grootste budget van een Finse serie tot nu toe heeft, dan ook nooit als het maken van een kinder- of familieserie behandeld. Makaroff: ‘Voor mij was het van het begin af aan een drama.’

De Moeminfilosofie hebben we volgens haar meer dan ooit nodig. In de Moeminvallei kan je bang zijn, lachen en huilen. Maar uiteindelijk hebben de verhalen een levensbevestigende boodschap: Er is hoop, zolang we in elkaar blijven geloven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.