Analyse

Waarom schrijven jullie hier nou nooit over?

'Dit staat nooit in de krant!'

Journalisten? Die hebben het nooit ergens over. Althans, mensen zéggen vaak dat de media een onderwerp negeren - ook als dat niet zo is. Waarom eigenlijk?

Beeld Studio V

De hogere cultuur wordt doodgezwegen, opzettelijk en kwaadwillend. Door wie? De media. Dat vindt de Belgische kunstenaar Jan de Cock. Hij klaagde vorige week vier grote Vlaamse mediaconcerns aan: de VRT, Mediahuis, De Persgroep en Roularta. Het gaat hem om vijftien 'feiten', waaronder: 'Uw strategie om duizenden pagina's en minuten te spenderen aan vreemdelingen die het land binnenstromen, maar geen seconden meer over hebben voor onze inlandse culturele elite.'

De media tikten het gretig over.

Ja, met weinig klachten is het tegenwoordig zo lekker scoren als: de media negeren ons. Zelfs als de bewering zo aantoonbaar onjuist is als die hierboven. Geen seconden meer voor cultuur? Kijkt en leest hij niks of is de hyperbool zijn kunstvorm? Andere veelgehoorde verwijten zijn 'Dit haalt de krant nooit!' en 'Hier hoor je nooit wat over in de media'. Of, de persoonlijke klaagvraag: 'Waarom schrijven jullie dáár nooit eens over?'

Het antwoord is vaak: dat doen we wèl, maar je hebt het niet gezien. Een recent voorbeeld was het optreden van politiek commentator Sywert van Lienden die half januari in De Wereld Draait Door zei dat een opzienbarend onderzoek uit 2008 van Anton van Wijk en Arjan Blokland naar het verband tussen etniciteit en zedendelicten, nooit in de kranten was vermeld. 'Ik hoop echt ongelooflijk dat de Volkskrant of de NRC deze mensen gaat interviewen', zei hij. In werkelijkheid had Van Wijk de dag daarvoor, naar aanleiding van de aanrandingen tijdens Oud en Nieuw in Keulen, zijn onderzoek nog toegelicht in de Volkskrant.

Slimme marketing

Een andere interessante uitspraak kwam van Kees de Koning, baas van hiphoplabel TopNotch. In augustus blikte hij in een stuk op De Correspondent terug op het succes van het hiphopalbum New Wave, met onder meer de monsterhit Drank & Drugs van Lil' Kleine en Ronnie Flex. 'De plaat New Wave is ook geen enkele keer in een krant of tijdschrift gerecenseerd. Dan worden de nummers samen tientallen miljoenen keren geluisterd en bespreekt geen enkel nationaal blad het - misschien moet je dan concluderen dat het gegeven van een recensie wel dood is. Dit hele project is een dikke, veelgestreamde middelvinger naar alle traditionele media.'

Dit citaat zegt veel over de slimme marketingman die De Koning is. Strikt genomen heeft hij geen ongelijk. De plaat New Wave, een compilatiealbum van een collectief van ruim vijftien jonge rappers, zangers en producers, werd aanvankelijk niet gerecenseerd in de grote kranten of tijdschriften. Maar bij het verschijnen van het album schreef de Volkskrant wel een reportage van twee pagina's over de totstandkoming ervan: de groep had een maand op Schiermonnikoog gebivakkeerd om de plaat te maken.

Dat zegt De Koning er niet bij, dat een traditionele krant er uitgebreid aandacht aan besteedde, want niets verkoopt zo goed als het frame: wij tegen het soepie. De dikke middelvinger naar de media is aantrekkelijk voor veel mensen. Niet in de laatste plaats omdat het wantrouwen jegens die media enorm groot is, zoals het wantrouwen tegen alle instituties de afgelopen decennia gegroeid is. Tweederde van de Nederlandse bevolking heeft geen vertrouwen in de pers, volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. In een globaal onderzoek van marktonderzoeksbureau GfK naar vertrouwen in beroepen, stond de journalist onderaan de middenmoot - brandweermannen, verpleegkundigen en leraren werden een stuk betrouwbaarder gevonden. En uit een recent Brits onderzoek blijkt zelfs dat journalisten minder betrouwbaar worden geacht dan makelaars en politici. Wie de Britten wel op hun woord geloven? Kappers.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld thinkstock

Christenen in China

Nog een voorbeeld dan, van een collega op de buitenlandredactie, omdat het zo'n goede anekdote is. Een man belt de redactie, op boze toon: 'Waarom schrijven jullie niet over de vervolging van christenen in China?'

'Maar daar schrijven we wel over. Onze correspondente heeft er in de krant van vanochtend een groot stuk over. Hoe weet u trouwens van de vervolging van christenen in China?'

'Dat stond vanochtend in de krant.'

'Ah! Ziet u wel?'

De man is even stil, denkt kennelijk na. Dan: 'Maar waarom schrijven jullie niet vaker over de vervolging van christenen in China?'

'Maar dat doen we ook. Onze correspondente heeft er diverse artikelen over geschreven. Misschien heeft u toen net de Volkskrant niet gelezen?'

'Ik lees de Volkskrant nooit. Ik ben bij m'n dochter, daar zag ik hem toevallig liggen.'

Onredelijke verwachtingen

Vrienden vragen weleens aan mij waarom er nooit over de biotechnologische landbouwmultinational Monsanto wordt geschreven. Een blik in het archief levert tientallen vermeldingen in verschillende kranten op, in de eerste twee maanden van dit jaar. Werknemers van V&D klaagden dat 'geen woord' werd besteed aan de investeerders die het bedrijf hebben uitgehold, terwijl dat in talloze stukken in de kranten is aangestipt. Ook een website als De Correspondent, dat naam gemaakt heeft door te zeggen dat het een lacune in de journalistiek opvult, onderstreept graag dat de onderwerpen die het platform behandelt, nergens anders aandacht krijgen (of niet op de juiste manier).

Van complotdenkers en bezorgde burgers tot rechtse commentatoren en dwarse mediamakers - haast iedereen houdt ervan om te zeggen dat de media iets negeren. Maar waarom eigenlijk?

Mark Deuze weet het antwoord. Als hoogleraar Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam heeft hij zich ook vaak verwonderd over de bewering dat een onderwerp het nieuws niet haalt. 'Het maakt eigenlijk niet eens uit of dat waar is of niet', zegt hij. 'Als iemand roept dat X geen aandacht krijgt, kan dat komen doordat hij of zij X niet op Google Nieuws heeft ingetikt. Maar zelfs als je dat gedaan hebt, kun je achterblijven met het gevoel dat X niet de juiste aandacht heeft gekregen.'

Dat heeft te maken met de onredelijke verwachtingen die het publiek van de media heeft, zegt Deuze. 'Mensen willen dat media hun eigen kijk op de werkelijkheid weerspiegelen. Maar dat is onmogelijk.' Je eigen werkelijkheid vind je volgens hem alleen terug in zogenaamde 'echokamers', een term uit de communicatiewetenschap waarmee kleine gemeenschappen of niches worden bedoeld. 'In de kroeg ben je het waarschijnlijk erg eens met je vrienden. Dat is een bubbel van dezelfde meningen. In chatgroepen of op fora en blogs, zoals Reddit en GeenStijl, is dat ook zo. Maar de mainstreammedia moeten een te groot publiek bestrijken - je kunt nooit ieders waarheid weerspiegelen. Kranten geven een selectie van de werkelijkheid.'

Mark Deuze is een Nederlandse communicatiewetenschapper die als hoogleraar verbonden was aan de Universiteit Leiden en sinds 2005 werkt bij Indiana University in de Verenigde Staten. Centraal in het werk van Deuze staat kritische reflectie op de interactie tussen (nieuwe) media en maatschappij, met name op het gebied van professionele mediaproductie en mediagebruik. Hij heeft veel geschreven over internetjournalistiek en digitale cultuur. Beeld An-Sofie Kesteleyn

Duizenden bronnen

Tot vijftien jaar geleden was er eigenlijk geen alternatief voor de krant of het journaal. Nu kun je voor elk verhaal duizenden bronnen vinden en als je goed genoeg zoekt, vind je jouw waarheid altijd terug. Deuze: 'Voor de meeste mensen zijn alle stemmen van nature gelijk. Daarom geloven ze de kapper soms eerder dan een journalist. Autoriteit zegt velen niet zoveel. Ze filteren het nieuws met een onderbuikgevoel. De informatiecultuur heeft in die zin autistische neigingen: elke prikkel krijgt dezelfde waarde toebedeeld.'

Bovendien zijn er onderwerpen waarbij je het nooit goed kunt doen, omdat het debat te gepolariseerd is, zegt Peter Burger, mediaonderzoeker van de Universiteit Leiden. 'Denk aan klimaatverandering en het Israël-Palestina-conflict. In zo'n geval zullen er altijd mensen zeggen dat je niet de hele waarheid weergeeft.'

Ziekenhuisbalie

Bij sociale kwesties hoor je de klacht dat media iets negeren het vaakst, zegt Deuze. Als voorbeelden noemt hij de vluchtelingenproblematiek, het faillissement van V&D of de activisten in de Amerikaanse staat Oregon die onlangs een natuurreservaat bezet hielden. 'Iedereen is in zijn leven minstens een keer emotioneel betrokken bij een onderwerp. Als medewerker van de V&D hou je elke snipper nieuws in de gaten, want je verliest misschien wel je baan. Als er dan een aspect van de kwestie volgens jou ontbreekt in de berichtgeving, heb je snel de neiging om te roepen dat de media geen volledig beeld schetsen van de situatie. Dat is frustrerend. Mijn stem wordt niet gehoord, roepen betrokkenen dan.'

Aan de andere kant van het publieke debat - tegenover de bezorgde burgers die zich niet gehoord voelen - staan de politici die zelf roepen dat ze genegeerd worden. Of dat de media hun onderwerpen wegmoffelen. Donald Trump en Geert Wilders zijn er dol op. In debatten en in de media benadrukt Wilders altijd dat hij een buitenbeentje is en buitengesloten wordt door de elite en de media. Dat was ook de conclusie van het promotieonderzoek van Maarten van Leeuwen, taalonderzoeker van de Universiteit Leiden.

'Wilders gedijt bij het gedeelde wantrouwen jegens de media', zegt zijn collega Burger. 'Mensen herkennen zich graag in iemand die buiten de kliek staat. En die uitspraken van Wilders versterken dat wantrouwen weer.' Een beproefde retorische truc, zegt ook Deuze, die het 'blaming the media' noemt. 'Sinds de jaren negentig roepen Republikeinen in Amerika dat de liberale media hen negeren. Dat werkt razend goed. Want de journalisten gaan compenseren en zichzelf aanpassen, omdat ze aangepakt worden op de waarden die ze het belangrijkst vinden: onafhankelijkheid, pluriformiteit en evenwichtigheid.'

Deuze vergelijkt dit proces met een ziekenhuisbalie: wie het hardst schreeuwt, wordt het eerst geholpen, want dan ben je tenminste van die druktemaker af. 'Uit inhoudsanalyses van media ten tijde van de campagne van Pim Fortuyn blijkt hetzelfde. Fortuyn riep dat hij weinig aandacht kreeg, maar in werkelijkheid kreeg hij evenveel of meer publiciteit dan andere partijen. Al was veel van die aandacht laatdunkend.'

Beeld thinkstock

Katalysator van journalistiek

Hetzelfde mechanisme geldt voor de bewering van Kees de Koning over het gebrek aan aandacht voor het album New Wave. De traditionele media hebben zich, na jaren van tegenspoed, een minderwaardigheidscomplex aangepraat. Niets doet journalisten zo veel pijn als iets missen dat enorm relevant is in de samenleving. De conclusie is dan namelijk dat de journalistiek zich niet in de haarvaten van de samenleving bevindt (wat deels ook waar is).

Elke muziekjournalist zal het jammer vinden de hit van het jaar niet vanaf het eerste moment te hebben herkend. Hoe harder je hem daarmee om zijn oren slaat, hoe meer hij zijn achterstand zal proberen in te halen. Rapper Lil' Kleine is inmiddels niet meer uit de media weg te denken.

Zo is de befaamde klacht eigenlijk een katalysator van journalistiek, een manier om de media scherp te houden. Blijf dus roepen dat de krant een onderwerp over het hoofd ziet. Geef ons die middelvinger! Wij doen ons best om het tegendeel te bewijzen, zo nodig door over te compenseren.

Vliegende schotels

Natuurlijk zijn er ook genoeg dingen waar de krant écht niet over schrijft. Steeds meer mensen geloven in complottheorieën, zegt Peter Burger, die aan de Universiteit Leiden hoaxes en complotten onderzoekt. 'Ik ben bijvoorbeeld erg geïnteresseerd in vliegende schotels. Maar daar lees je nooit wat over in de krant. Je kunt er ook voor kiezen daar wel verhalen over te maken, zonder het als feiten te presenteren. Een verhaal over de mensen die erin geloven, bijvoorbeeld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.