Waarom Mozarts Zauberflöte ook maar een naar seksistisch en racistisch werk is

Lotte de Beer: 'Nu herken ik pas echt welke machtsstructuren heersen in de operawereld.' Beeld Aviya Wyse

Lotte de Beer, de Nederlandse operaregisseur die internationaal furore maakt, werd vorig jaar door een beroemd Europees operahuis uitgenodigd om Mozarts Zauberflöte te komen regisseren. Een even beroemde, oude witte dirigent had voor de muzikale leiding getekend. Op één voorwaarde: De Beer, bekend om haar frisse, schaamteloos opgeknipte operaversies, moest álle teksten van het origineel gebruiken.

Het contract was al getekend toen De Beer en haar team het libretto eens grondig gingen bekijken. Ze trof ‘afschuwelijke teksten’, vertelt ze. ‘Zo van: een vrouw kletst veel maar zegt weinig, of: jouw ziel is net zo zwart als je huid. Aan het slot van de opera storten de vrouwen samen met het enige zwarte personage in de hel.’ Dat kon ze toch niet zomaar laten staan? De Beer en haar ontwerpers presenteerden uiteindelijk een regieconcept dat het seksisme en racisme in het meesterwerk beeldend aankaartte. Want hoe briljant Mozart ook was, ook hij reproduceerde de vooroordelen van de heersende klasse.

De dirigent liet de ontwerpers niet eens uitpraten, en zorgde ervoor dat ze werden ontslagen.

Hoe moet het verder met opera als kunstvorm, wat moeten we met al dat seksisme en racisme in de meesterwerken? Die vraag stelt De Beer deze week in een project dat afgelopen zaterdag begon met een debat in de Balie in Amsterdam, waarna een groep vrouwelijke makers en schrijvers van verschillende achtergronden de Zauberflöte eens grondig onder handen neemt – en er mag geknipt en herschreven worden. De resultaten worden komend weekend getoond.

In de film- en theaterwereld worden al veel langer debatten gevoerd over seksualiteit en diversiteit. Waarom houdt de operawereld zich koest?

‘Opera is niet een plek waar de grote politieke discussies van oudsher gevoerd worden. Bij toneel begin je met elkaar aan een tafel, iedereen roept wat hij vindt. Opera gaat om enorme producties, dus het is noodzakelijkerwijs zo georganiseerd dat de discussie plaatsvindt in besloten gezelschap. Wanneer team en cast compleet zijn, moet zo snel mogelijk naar een resultaat worden toegewerkt. Het is geen onwil, opera is eenmaal minder flexibel dan toneel. Er zijn beperkingen. Dat merken de schrijvers van dit project ook: iemand wilde een tenor vervangen door een bariton, maar dat kan niet zomaar.

‘Overigens komt de discussie wel langzaam op gang, op het Opera Forward Festival bijvoorbeeld en bij Opera Europe.’

In bijna elke opera sneuvelt een tragische vrouw. Waarom houd je toch zo van opera?

‘Ik heb er een haat-liefdeverhouding mee. Als iemand begint te zingen en zijn ziel volledig blootlegt in de muziek, sterf ik van geluk. Terwijl ik minstens één keer per week verzucht: waarom doe ik dit, er moet nog zó veel gebeuren. Maar problemen helpen de creativiteit vooruit, het maakt het vak juist interessant.’

Mogen we die Zauberflöte nooit meer integraal opvoeren?

‘Dat zeg ik niet, ik zal nooit dogmatisch zijn waar het op kunst aankomt. Mozart was een genie en de mens is feilbaar. Er zijn honderd manieren om de problemen van een werk te onderkennen. Het gaat erom dat we daar gevoelig voor zijn, dat we de schaduwkant durven bekijken. Nu gaan we even heel ver en pakken we de tekst ingrijpend aan. Anousha Nzume bijvoorbeeld draait het verhaal om en maakt er een heldenverhaal van waarin Monostatos, het zwarte personage, centraal staat.’

Hoe is het als vrouwelijke regisseur in de door mannen gedomineerde operawereld?

‘Tot voor kort zei ik altijd: ik krijg alle kansen, heb nergens last van. Maar zes maanden geleden werd ik moeder en ineens merk ik een verschil. Ik ben niet meer de sexy jonge regisseur, de Jeanne d’Arc die op een voetstuk wordt geplaatst. Er wordt denigrerend met me omgegaan. Als moeder zou je geen goede kunstenaar kunnen zijn. De voeten van mannelijke regisseurs worden gekust, maar een artistiek leider begint de repetitie zonder mij omdat ik nog aan het kolven ben. Nu herken ik pas echt welke machtsstructuren heersen in de operawereld. Ik wil dat radicaal anders doen. We hebben het over utopieën op het toneel, dan moeten we ook achter de schermen voor een betere wereld vechten.’

21, 22/4 performances door CT Collective en Nieuw Nederlands Opera Front, Compagnietheater Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden