Beschouwing Serieverslaving

Waarom literaire series zo verslavend zijn

Series zijn razend populair, niet alleen op Netflix, maar ook in de boekenwereld. Bo van Houwelingen is verslaafd aan literaire series en legt uit waarom. Hoera, deel 5 van de Cazalets is uit!

Beeld Max Kisman

Hoe zou het met Louise zijn, vraag ik me af. Ik ken Louise sinds haar 14de, ik weet dat ze last van heimwee kan hebben en ooit een meerval als huisdier heeft gehad. Ze wilde actrice worden maar werd verliefd op een kunstschilder, kreeg een kind, belandde in een postnatale depressie, ging bij haar gezin weg en begon een affaire met een getrouwde man. Ik zou haar willen bellen, om te vragen hoe het met haar is. Woont ze nog in Londen, ziet ze haar zoontje weleens en heeft ze die rijke minnaar nog?

Ik kan Louise niet bellen. Ze bestaat alleen tussen de kaften van de Cazalets-boeken, de serie die schrijver Elizabeth Jane Howard (1923-2014) in 1982 begon en in 2013, na vijf delen, voltooide. Het gaat over de verwikkelingen van de voorname Engelse familie Cazalet voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Er gingen meer dan een miljoen boeken van over de toonbank en de BBC maakte er een populaire dramaserie van.

Echte fans

In 2017 verscheen het eerste deel, Lichte Jaren, in het Nederlands. Ik las het en was verkocht. De weelderige beschrijvingen van Home Place (het landhuis van de Cazalets), de goed uitgewerkte personages, van keukenmeid tot kleinkind, de getroebleerde onderlinge verhoudingen, de historische context; het sprak allemaal tot de verbeelding. Ik keek uit naar deel twee, drie, vier, en nu dan eindelijk: deel vijf – Veranderingen.

Ik was niet de enige. Online zijn talloze lyrische reviews te vinden die eindigen met: waar blijft het volgende deel?! Er werden meer dan 60 duizend exemplaren verkocht (dat is best veel, in Nederland). In de boekwinkel van Ine Soepnel in Zutphen waren vooral de Engelstalige delen niet aan te slepen. ‘Vaak gekocht door mensen die niet konden of wilden wachten op de Nederlandse vertaling.’

Ook leesclubs stortten zich op de Cazalets, zoals die van Marije Ronteltap uit Zoetermeer. Er wordt binnen de club van alles gedeeld over details uit het boek; een recept voor de traditionele pastei, een oude plattegrond van Sussex (waar Home Place staat), een lijst van boeken die gelezen worden door de personages. Elke plotwending wordt geanalyseerd, aldus Ronteltap. Zo doen echte fans dat.

Verslavend genre

Op dit moment is ook De zevenzussenreeks van Lucinda Riley enorm populair. Uitgever Sander Knol krijgt wanhopige mailtjes van fans die hem smeken het volgende boek alvast op te sturen. De Napolitaanse romans van Elena Ferrante zijn net zo’n succes, met een geslaagde serie-verfilming op de koop toe. De trilogie van Jane Gardam wordt goed verkocht.

Wat maakt de literaire serie tot zo’n geliefd en vooral verslavend genre?

In mijn jeugd draafde ik met Laura Ingalls Wilder over de prairie, tijdens het lezen van de tiendelige serie Het kleine huis. Daarna volgde dé serie van mijn generatie – en met 500 miljoen verkochte exemplaren tevens de grootste hit-serie ooit: Harry Potter. Ik ging tegelijk met hem naar school en na zeven delen deden we samen eindexamen. Later las ik de Milleniumtrilogie van Stieg Larsson, waagde ik me aan Fifty Shades of Grey, en vorig jaar begon ik op fanatiek aandringen van mijn neef dan eindelijk in A Song of Ice and Fire, de boeken waarop de hitserie Game of Thrones van HBO gebaseerd is.

Seriegewijs schrijven

Aan de duizelingwekkende verkoopcijfers te zien, doen jeugdboeken, thrillers, fantasy en chicklit het bijzonder goed in serievorm. Maar ook literatuur is seriefähig, al sinds de 19de eeuw, toen de eerste series geschreven werden. Er ontstond toen een vrijetijdscultuur, waarin steeds meer mensen de tijd kregen om voor hun plezier te lezen. Maar dure boeken kopen voor ‘de leuk’ gebeurde niet veel, aldus boekwetenschapper Lisa Kuitert, die promoveerde op literaire series. ‘Liever gingen mensen naar de leesbibliotheek, daar kon je tegen een kleine vergoeding boeken lenen. In plaats van een heel boek aan één persoon uit te lenen werd het in drieën opgedeeld – dan konden de verschillende delen aan drie mensen uit geleend worden. Wat ook gebeurde was dat mensen een aflevering van een boek kochten. Dat werd gedrukt in een dun schriftje en was, in tegenstelling tot een heel boek, wel betaalbaar. Als het beviel kochten ze de volgende aflevering ook, enzovoorts.’

Zo werden schrijvers dus gedwongen om seriegewijs te schrijven: in delen of afleveringen, met lekker lang uitgesmeerde verhaallijnen, veel details voor wat extra volume en uiteraard cliffhangers om de lezers gretig te houden. Uit deze ontwikkeling komen de serietoppers van de 19de eeuw voort: veel van Dickens werk werd in losse delen gepubliceerd, net als Balzacs La Comédie humaine, De graaf van Monte-Cristo van Dumas en Groene Heinrich van Gottfried Keller. Denk ook aan de twintigdelige Les Rougon-Macquartreeks van Zola. Of aan Eline Vere van Couperus, Madame Bovary van Flaubert en Anna Karenina van Tolstoj, boeken die oorspronkelijk verschenen als feuilleton. En, begin twintigste eeuw, À la recherche du temps perdu van Proust. Ze domineren de bestsellerlijsten niet meer, maar hebben wel de tand des tijds doorstaan.

Beeld Max Kisman

De literaire serie is sindsdien altijd gebleven. ‘Het is bijna bijzonder dat er zo nu en dan eens een boek verschijnt dat níét bij een serie hoort’, stelt uitgever Koen van Gulik van Wereldbibliotheek die De Napolitaanse romans uitgeeft. ‘Ik overdrijf natuurlijk, maar dat serieschrijvers als Howard, Ferrante en Riley op dit moment zoveel succes hebben is geen trend. Series hebben het altijd goed gedaan. Ik noem Vestdijk, met zijn Anton Wachterserie, Het bureau van Voskuil, De tandeloze tijd van Van der Heijden. En wat recenter: Knausgård met zijn Strijd en Peter Buwalda die net het eerste deel van een trilogie gepubliceerd heeft.’

Details over personages

Terug naar de vraag wat series dan zo populair maakt. Hoe kan het dat ik na ruim tweeduizend pagina’s nog steeds geen genoeg krijg van de beslommeringen van de Cazalets? Natuurlijk stuwen de aangrijpende plotwendingen me voort: komt oom Rupert nog terug uit de oorlog? Durft Rachel voor haar liefde uit te komen? Zal de familie Home Place kunnen behouden? Een goede cliffhanger ontsteekt het vuur der verslaving, maar het zijn volgens mij de details over de personages die als brandstof fungeren.

Ik weet hoe ma Ingalls boter karnt en van welk materiaal Harry’s toverstok gemaakt is. Uit Prousts kopje thee duikt het hele huis van zijn tante op, en de tuin en het stadje met die oude kerk. Flaubert benoemt precies wat Emma allemaal aanschaft. Knausgård rapporteert zijn schoonmaakmiddelen. Niet voor niets zijn al die boeken zo dik.

Voor de Cazalets geldt hetzelfde. Onuitputtelijk beschrijft Howard de inrichting van Home Place, de jurken van de dames, het eten op tafel. De muren in het huis van de minnaar van Louise zijn behangen met ‘tabakkleurig zijde’, als het over sandwiches gaat dan wordt erbij vermeld of dat hele boterhammen zijn of gesneden driehoekjes. Alles wordt zó uitgebreid beschreven dat het voelt alsof ik er zelf met mijn neus bovenop heb gestaan. Je zit zo dicht op de huid van het personage dat zelfs de kleinste brokjes informatie als minicliffhangertjes gaan fungeren; Wánneer gaat Louise nou eindelijk haar kerstcadeautje openmaken?!

De aandacht voor dat kleine en dagelijkse maken een personage bovendien benaderbaar en innemend. Iemands interieur, kleding of diner zegt iets over sociale klasse, leeftijdsfase, maatschappelijke positie en persoonlijke smaak. De details ontsluiten zo subtiel het innerlijk leven van het personage. Ze zijn een eerste stap richting karakterverdieping, die zich doorzet in de onherroepelijke beschrijving van dromen, angsten, verlangens, geheimen, frustraties en gepieker.

Parasociale relatie

Zelfs als je je niet identificeert met het personage, kén je hem of haar op den duur wel ontzettend goed. En dat schept hoe dan ook een band. Een parasociale relatie, heet dat in psychologentaal. Een emotionele verbinding met een fictief persoon.

Die verbinding is essentieel. Knol hoort dat telkens van lezers terug: ‘Ze zien de zeven zussen als hun bloedeigen zussen.’ Ronteltap ervaart het zelf: ‘De Cazalets voelen als echte familie. Home Place als thuis.’

In tijden van individualisme, maatschappelijke spanning en globale problematiek kunnen series hierdoor voorzien in een gevoel van geborgenheid; een warm bad na de kille realiteit. Je vlucht in een verzonnen wereld die dankzij de overvloed aan details als heel werkelijk aanvoelt en die je – zeker na een paar delen – vertrouwd is, vol vrienden, familie en oude bekenden. De sfeer blijft je uiteindelijk meer bij dan de spannende plotwendingen.

Geen afscheid nemen

Van Gulik maakte ooit de inschattingsfout te investeren in novellen. ‘Ik dacht: de aandachtsspanne van de lezer wordt korter, een hele roman is teveel van het goede, je wilt een boekje dat je in één avond kunt uitlezen. Niets was minder waar. Novellen verkopen slecht. Mensen willen dikke boeken, en dan het liefst in een serie.’

Kuitert – zelf een fervent Cazalet-lezer – beaamt dat: ‘Het is moeilijk om ín een boek te komen. Je moet die fictieve wereld en karakters eerst helemaal leren kennen. Dat duurt soms even. Maar áls je er eenmaal in zit, dan wil je er ook eigenlijk niet meer uit. Ik heb de eerste vier delen van de Cazalets in drie maanden uitgelezen. Het was een geruststelling om te denken: ik hoef nog geen afscheid te nemen want er komt nóg een deel.’

De titel indachtig gebeurt er in Veranderingen genoeg. De kinderen uit deel één zijn volwassen geworden en krijgen nu hún portie huwelijkse sores. In Howards liefdevolle uitwerking van hun twijfels, genegenheid en (on)trouw ligt de kracht van dit deel. Jemima, de jonge vrouw van oudste zoon Hugh, die feilloos aan het gezicht van haar man ziet dat hij hoofdpijn heeft en dan zélf moeheid veinst zodat hij zonder iets te hoeven zeggen kan gaan slapen. Edward die voor één keer tegen zijn bazige nieuwe vrouw ingaat, en wel om zijn ex Villy te verdedigen: ‘Ik was blij toen ik haar vanochtend zag.’ Een eenvoudig zinnetje, maar de lezer begrijpt hoe bijzonder het is.

In het ooit zo volle Home Place woont alleen tante Rachel nog. Het is wachten tot iedereen met Kerst thuiskomt voor we ons kunnen onderdompelen in de vertrouwde Cazalet-sfeer. Ik ben inmiddels wel wat overvoerd met huishoudelijke mores: wéér dat wikken en wegen over de samenstelling van de diners (de gelatinepudding op Eerste of toch op Tweede Kerstdag?) en de opsomming van alle kerstcadeaus (Een kanariegele twinset! Een geborduurde zakdoek! Een heel klein opschrijfboekje!) heb ik voor mijn gevoel al eens eerder gelezen. Het lijkt alsof Howard er zelf ook wel een beetje klaar mee was. Haar normaal zo gebalanceerde tempo versnelt aan het eind, iedereen krijgt nog een alineaatje of wat en dan is het uit. De laatste keer dat ik Louise zag, zat ze huilend op een trap. Hoe zou het toch met haar zijn?

Elizabeth Jane Howard

Veranderingen, De Cazalets deel 5

Fictie

Atlas Contact: 543 pagina’s; € 24,99.

Kassuccesseries

Harry Potter van J.K. Rowling – 500 miljoen

Fifty Shades of Grey van E.L. James – 150 miljoen

Millenniumtriologie van Stieg Larsson – 85 miljoen

A song of Ice and Fire van R.R. Martin – 70 miljoen

Het kleine huis op de prairie van Laura Ingalls Wilder – 60 miljoen

Help, het is uit!

De Amerikaanse psycholoog Jeff Rudski deed in 2008 onderzoek waaruit bleek dat Harry Potter-fans na de voltooiing van de serie last kregen van slapeloosheid, depressie en gebrek aan eetlust. Noem het afkickverschijnselen, rouw, liefdesverdriet of op z’n Engels book hangover, post-book blues of het statige: post-series depression – termen om het lege, eenzame gevoel na het uitlezen van een serie mee aan te duiden. Online wemelt het van de adviezen om daarmee om te gaan. Een kleine greep:

-Deel je gevoel met anderen, online. Je bent niet de enige die wanhopig is. Halve smart.

-Lees of schrijf gewoon zelf door en betreed de wondere wereld van fan fiction.

-Ga klagen/smeken bij de schrijver, als die nog leeft. Je bericht wordt waarschijnlijk niet gelezen of beantwoord, maar je hebt toch even stoom kunnen afblazen.

-Lees alles opnieuw en ontdek dingen die je de eerste keer helemaal niet opgevallen waren.

-Raak verslaafd aan een nieuwe serie. Tip voor de Cazaletlezer: The Forsyte Saga van John Galsworthy, een familiekroniek die een mooi beeld geeft van het victoriaanse tijdperk tot aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden