Waarom Li geen revolutionair meer is

Eind jaren zestig fotografeerde een jonge Chinees de wreedheden van Mao's Culturele Revolutie. Bijna dertig jaar lang moest hij zijn foto's verstoppen....

Maar spoedig treedt een subtiele kentering in. Li wijst naar een foto van een man die door een duizendkoppige menigte wordt beschimpt omdat hij 'een rijke boer' zou zijn. 'Kijk', zegt hij. 'Ik zoomde in op de mouw van zijn jak. Die is gescheurd, de vulling puilt eruit. Iemand met zulke armoedige kleren kón niet rijk zijn.'

Welk moment, welke gebeurtenis opende hem destijds de ogen voor de verschrikkingen van de Culturele Revolutie? 'Dat ging niet ineens', zegt Li. 'Het was een proces', of liever: een zeer persoonlijk verhaal. Hij vertelt het tijdens een voorbezichtiging in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam van een tentoonstelling van zijn foto's en die van twee propagandafotografen voor Mao.

Li's werk geldt als een tijdsbeeld zonder weerga. 'Voor zover bekend is dit een unieke collectie', zegt Robert Pledge, de directeur van het fotobureau Contact Press Images die haar ontsloot. 'Vrijwel alle Chinese fotografen lieten hun beelden van de Culturele Revolutie door hun bazen vernietigen. Journalisten zijn geen helden.'

Li werd pas held na zijn inkeer. Een klein jaar lang leefde hij in een roes, nadat de maalstroom in mei 1966 op gang kwam. 'Ik had een heel mooie geliefde, Sun Peikui, die door haar school was uitgeroepen tot modellerares.' Zelf won hij een machtsstrijd bij zijn krant, een soort beauty contest wie de fanatiekste revolutionairen waren. Hij kreeg de eretitel 'Rode-Kleur Nieuws Soldaat'. Li leidde sessies waarin de redacteuren hun chefs dwongen te bekennen dat zij 'reactionairen' waren.

De roes bleek van korte duur. Suns moeder pleegde zelfmoord, na door Rode Gardisten te zijn mishandeld omdat zij uit een familie van grootgrondbezitters zou komen - wat niet waar was. Zelfmoord stond gelijk aan verraad aan volk en partij, waarvoor ook de familieleden moesten boeten. 'Modellerares' Sun kreeg ontslag.

Om niet ook Li in problemen te brengen, haalde zij hem over met een ander te trouwen, Li's veelbelovende collega op de krant Zu Yingxia. Eind 1968 sloeg Zu's vader eveneens de hand aan zichzelf na een hardhandige aanvaring met de Rode Garde. Meteen na zijn dood dwong Zu zichzelf om hem in het openbaar af te vallen, maar dat baatte haar niet: ze was voorgoed journalist-af. 'Als je zulke wreedheden meemaakt', zegt Li met een lachje, 'is je revolutionaire vuur wel geblust'.

Systematisch begon hij de verboden beelden van de Culturele Revolutie vast te leggen. De provinciale gouverneur, die in het openbaar werd kaalgeschoren omdat zijn kapsel al te aanmatigend leek op dat van Mao. Gelaten monniken, een poster voor hun buik: 'Naar de hel met de werken van Boeddha. Die staan bol van de hondenscheten.' Zelfs een executie op een desolate akker wist hij vast te leggen.

Per filmrolletje eiste zijn krant minstens vier 'positieve' beelden. 'Maar ik maakte foto's die in één keer goed waren.' Zo hield hij zoveel mogelijk negatieven over voor de plaatjes waar het hem om te doen was. Trots wijst hij op de inderdaad meestal voorbeeldige toon, scherpte en compositie. Hij begroef zijn foto's in de tuin, verstopte ze in uitgeholde stoelpoten.

In 1968 werd Li zelf publiekelijk vernederd; twee jaar werkte hij in een afgelegen strafkamp. Maar hij overleefde, evenals zijn collectie. Pas in 1988 kon hij twintig van zijn foto's tonen in Peking. Dat werd een sensatie, maar verdere verspreiding stuitte op het bloedbad van Tiananmen een jaar later. Toen Li eind jaren negentig naar New York verhuisde, konden Pledge en hij de schifting ter hand nemen van zo'n 30 duizend negatieven, stuk voor stuk verpakt in bruine envelopjes met een uitgebreide beschrijving, door Li nauwkeurig met de hand in Chinese karakters gecalligrafeerd.

Nu kunnen zij de hele aardbol over. Zo druk is de 64-jarige Li daarmee, dat hij nog geen tijd vond om Engels te leren. De naam Zhensheng, die zijn grootvader hem gaf, betekent: 'Als een opstijgend lied zal jouw roem de vier uithoeken van de wereld aanraken.' Lang na de Culturele Revolutie komt die hoopvolle voorspelling alsnog uit.

Mao's Culturele Revolutie. Li Zhensheng: Red-Color News Soldier. Hou Bo en Xu Xiaobing: Fotografen van Mao. Dubbeltentoonstelling in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. Van 11 december t/m 16 januari. Zaterdag 11 december om 15.00 uur signeert Li zijn boek Red-Color News Soldier, samengesteld door Robert Pledge. Phaidon; 316 pagina's; euro 39,95; ISBN

0 7148 4308 3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden