AnalyseMeisje met de parel

Waarom juist dat Meisje met de parel zo’n icoon werd

Meisje met de parel, Johannes Vermeer. Circa 1665. Beeld Corbis via Getty Images

Het Meisje met de parel werd de afgelopen maanden nog beroemder dan ze al was. Stefan Kuiper verklaart het succes van Vermeers Meisje, misschien wel het beroemdste meisje zonder naam.

Oké, het Meisje heeft dus wimpers. Hád wimpers, moet ik zeggen. De oogharen van het Meisje met de parel (ca. 1665), zo luidde een van de spectaculairdere bevindingen in het recent gepubliceerde onderzoek door het Mauritshuis naar de beroemde tronie (geen portret) van Johannes Vermeer, raakten door de eeuwen heen voor het blote oog steeds minder zichtbaar. Door degraderende pigmenten werden ze doorschijnend als een fantoom. Thans zijn ze enkel nog zichtbaar met een microscoop of scan. U weet dit al, want er was amper een Nederlands dagblad dat níét over het Meisje en haar wimpers berichtte. En velen zullen daarmee in hun sas zijn geweest.

Iedereen lijkt immers te houden van het Meisje: museumbezoekers, conservatoren, kunstenaars. De Britse guerilla-kunstenaar Banksy ook. In Bristol maakte hij een muurschildering van het Meisje in zwart-wit – het alarmsysteem aan de muur deed in dit geval dienst als druppel-oorbel (geen parel!). Er zijn andere varianten. Wie op Instagram zoekt op #mygirlwithapearl telt er meer dan duizend. Men vindt er Meisjes in de vorm van maïskolven en aardappels en Meisjes van lego of graan. Meisjes die als tattoo een bovenarm sieren en Meisjes met corona-mondkap.

Het populairst zijn de Meisje-zelfportretten. Wit, zwart, jong, oud – iedereen dost zich uit als Meisje. Zelfs een eend met een eigen Instagramaccount, Guus the Duck (14.500 volgers), werd uitgedost als Meisje. Guus, die zich overigens graag in allerlei outfits laat hijsen (eerder ging het dier verkleed als Donald Duck en Mickey Mouse) waagde de stap naar high art en mat zich een hoofddoek en oorbel aan. Waarom dat beest nog niet is geïnterviewd bij Jinek is me een raadsel.

 Meisje (1665) was niet altijd zo populair. De verblijfplaats ervan was ook niet altijd bekend. Het werd in elk geval in 1881 geveild bij het Venduehuis der Notarissen aan de Nobelstraat in Den Haag, waar het op de kop werd getikt door de verzamelaar Arnoldus Andries des Tombe voor twee gulden dertig, een koopje. Des Tombe liet het schilderij na aan het Mauritshuis. Daar vormde het decennialang een gewaardeerd onderdeel van de collectie, zonder de andere werken qua populariteit zichtbaar naar de kroon te steken. Het werd ook regelmatig over het hoofd gezien. Marcel Proust, die het museum zelf bezocht, liet zijn alter-ego mijmeren bij Het Gezicht op Delft, niet bij het Meisje. En Rudi Fuchs negeerde het in zijn boek over de geschiedenis van de Nederlandse kunst helemaal. 

Dat zou bij een huidige publicatie amper voorstelbaar zijn. Het Meisje, vertelt Sandra Verdel van het Mauritshuis is beroemder dan het museum waar het hangt – het is wellicht beroemder dan Nederland. Bij de kassa’s van het Rijksmuseum hing daarom lang een afbeelding van het Meisje: dit schilderij hangt niet hier, maar in het Mauritshuis in Den Haag – een poging om teleurstelling bij de Europa-in-5-dagen-club voor te zijn.

Meerdere factoren droegen bij aan deze Meisje-mania. Hier volgen er vier.

1.

Scarlett Johansson en Colin Firth in Girl with a Pearl Earring, 1999.

Het meisje werd een personage. Ze was de hoofdpersoon in een roman, Girl with a Pearl Earring (Tracy Chevalier, 1999) die werd verfilmd met Scarlett Johansson (als het Meisje) en Colin Firth (Johannes Vermeer). In die film heet het Meisje Griet. Ze is de dienstmeid bij de familie Vermeer-Thins. Al snel wordt ze Vermeers model en assistent. Tussen de twee begint iets te broeien. Wordt de liefde geconsummeerd? Niet dus. Doorgeprikte oorlellen, daar blijft het bij. De film is soms aan de drakerige kant. Uiteraard was ze een groot succes.

Ze introduceerde het Meisje bij een heel nieuw publiek, vertelt Frits Duparc, directeur van het Mauritshuis tussen 1991 en 2008. Hij herinnert zich dat er op een ochtend kort na de verschijning al voor openingstijd 125 Amerikanen op de stoep stonden. Ze kwamen van een nabij aangemeerd cruiseschip. Ze hadden onlangs Girl with a Pearl Earring gezien.

Zodra het museum opende stormden ze groepsgewijs de trap op. Greed, riepen ze tegen de suppoosten, ze kwamen voor Greed.

De suppoosten reageerden niet begrijpend. 

Komaan, zeiden de toeristen, ze hadden niet de hele dag! GREED! Waar hing ze!?

Het duurde een tijdje voordat de suppoosten doorhadden dat men het Meisje zocht, en al die 125 Amerikanen met hun ‘Greed’ op de foto konden. 

Sindsdien bezocht dit nieuwe type bezoeker het Meisje, maar op andere momenten bezocht het Meisje hen.

2.

Deel van een wandschildering met het Meisje met de parel in Rome, Italië, deel van het Smog Project als protest tegen bezuinigingen op cultuur in Italië, 2013. Beeld AFP
Een replica van het Meisje in legosteentjes, die te zien was in het Legoland Discovery Center in Tokyo. Zo’n 380 ouders en kinderen werkten in het Metropolitan museum in Tokyo mee aan de workshops om de mozaïek van ongeveer 5000 steentjes te bouwen, ter ere van de 380ste verjaardag van Vermeer. Beeld Getty Images

Ze heeft namelijk het een en ander van de wereld gezien. Sinds de vroege jaren tachtig ging ze verscheidene malen op tournee. Ze hing in musea in Washington, Atlanta, Tokio en meer, en bij veel van die gelegenheden werd ze gebombardeerd tot postergirl. Deze exposities over de grens, vertelt Duparc, waren bijna zonder uitzondering grote publiekstrekkers. Bewonderaars kwamen het Meisje later nog eens opzoeken in haar natuurlijke habitat. Mensen die de expositie in hun buurt hadden gemist, kwamen later in Nederland kijken. In Japan bestaat volgens Duparc een ware Meisje-cultus. Binnen en buiten Azië is die cultus totaal geëxplodeerd door de opkomst van sociale media.

3.

De Turkse student Meryem Yoltay poseert als Meisje met de parel, onderdeel van een studie visuele kunsten aan de Lake Middle School in Bitlis, 2019. Beeld Getty Images

Begrijpelijk: het meisje laat zich goed nadoen. Anders dan bijvoorbeeld De Nachtwacht (want: te veel personages) of Het Melkmeisje (te veel decor) leent zij zich uitstekend voor huis-tuin-en-keukenhommages. Wie haar wil uitbeelden heeft niet meer dan twee attributen nodig: een hoofddoek en een oorbel. Bij de Tussen Kunst & Quarantaine-challenge op Instagram stond het Meisje stijf bovenaan de lijst van meest geïmiteerde kunstwerken, maar dat kwam niet alleen door haar eenvoud. Het kwam ook door haar identiteit, die een mysterie blijft. Er is wel geopperd dat zij Vermeers oudste dochter Maria zou voorstellen, maar dat zijn speculaties. Zij zou iedereen kunnen zijn, wat tegelijk betekent dat iedereen háár kan zijn – een gegeven dat nog eens versterkt wordt door de combinatie van westers gelaat met Oosterse hoofdtooi. Bij het Meisje doen sekse, leeftijd, ras of cultuur er niet toe; ze is voor iedereen. Zelfs eenden identificeren zich met haar.

4.

Een Delfts blauw bord met Meisje met de parel. Beeld LightRocket via Getty Images
Een Meisje met de parel uit gerecycled plastic, onderdeel van het ‘recycling street’ project in Van, Turkije, 2017. Beeld Getty Images

Dát men graag op haar wil lijken komt natuurlijk door de basis-factor:het is een heel goed schilderij. Frits Duparc: ‘Het is heel knap geconcipieerd. Vooral hoe Vermeer erin speelt met het licht is geniaal. Het meisje kent vier lichtreflecties: twee in de ogen, een op de oorbel, en een op de onderlip, en het fascinerende is: ze zijn allemaal onmisbaar. De mensen thuis moeten maar eens de proef op de som nemen: pak een reproductie, en leg je vinger op het glimlicht op de onderlip: het schilderij verliest direct veel van zijn uitstraling.’ De combinatie van mysterie en technisch raffinement is het fundament waarop de iconische status van het Meisje rust. Duparc: ‘Had Vermeer een matig schilderij afgeleverd dan had je films, tournees en ludieke acties kunnen organiseren zoveel je wilt; ze had nooit deze status gekregen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden