Essay Reislezen

Waarom het lezen van een boek je een vermoeiende vliegreis kan besparen

De mooiste vakantie-ervaring is de voorpret, blijkt uit diverse onderzoeken. Jet Steinz houdt dan ook een pleidooi om vooral voorbereid op vakantie te gaan. Lees een boek, adviseert ze: een literair boek over volk, streek of gebeurtenissen. Leef met de locals: lees een boek.

Passage Choiseul in Parijs. Beeld Alex Cretey Systermans

‘Het was inderdaad niet te geloven zo verpest als de lucht was in de passage. Alles werkte mee om je te laten creperen, langzaam naar zeker, de hondenpis, de stront, de fluimen, de gaslekken. Het was smeriger dan in een cachot. Onder de glazen overkapping was de zon zo ellendig bleek dat een kaars nog meer licht gaf. Iedereen kreeg last van ademnood.’

Aan die woorden uit Mort à credit (vertaald als Dood op krediet) dacht ik, toen ik acht jaar geleden in Parijs door de passage Choiseul wandelde. Oftewel de passage des Bérésinas, de naam die Louis-Ferdinand Céline in zijn tweede roman gaf aan de overdekte gang waar hij zijn kindertijd doorbracht. Waar zijn ouders een zaakje hadden in kantwerk en ruzieden met elkaar en met de buren, sappelende middenstanders die net als het gezin Destouches (Céline was een pseudoniem) boven hun smerige winkels woonden. Waar honden tegen de ruiten piesten en op de tegels kakten en ‘grote mensen’ trouwens ook, ‘vooral als het buiten regende. Daar kwamen ze speciaal voor naar de passage.’ ‘Een stinkende broeikas,’ aldus de dokter een paar bladzijden verder, ‘er zou nog geen radijs kunnen groeien!’

Tegenwoordig ruikt het er prima. De vooral door toeristen bezochte restaurantjes, kledingwinkels, juwelier, boekhandels, kunstgaleries, cadeaushops en kapper zien er verzorgd uit. Aan de ingang bij 40 Rue des Petits Champs hangt een informatiebord dat onder meer vertelt wanneer de passage geopend werd en door welke architect, en dat Céline eerst woonde op nummer 67, en daarna op 64.

Vanaf nu op volkskrant.nl: de perfecte roman voor de beste reiservaring 

Voorpret maakt alles leuker. Trakteer uzelf daarom op een gratis dosis geluk door te lezen over uw volgende reis. Jet Steinz, die eerder samen met haar vader Pieter Steinz. Gids voor de wereldliteratuur (vanaf 16 augustus ook in midprice editie verkrijgbaar) samenstelde, selecteerde de beste romans uit de wereldliteratuur, waarin volken en landen tot leven komen en waardoor elke reis vanzelf aangenamer wordt. Klik op volkskrant.nl/lezenoplocatie op de plek van bestemming, raak geïnspireerd en boek uw reis. Of, beter nog, blijf thuis en lees!

Best interessant. Maar Célines eigen zinnen spraken meer tot mijn verbeelding. Daardoor kon ik me voorstellen hoe het er moet hebben geroken, eind 19de, begin 20ste eeuw, zag ik de vroegere bewoners hun overburen verwensingen toeschreeuwen, hangend uit vuile raampjes die nu van rijke yuppen zijn, was ik in staat de misère, jaloezie en rancune van de petite-bourgeoisie mee te voelen en begreep ik een beetje beter waar de onvrede die een hoogtepunt vond in de jaren ’30 en ’40 vandaan kwam, van hier, van deze zo onschuldig ogende verbindingspassage tussen de rue des Petits-Champs en de rue Saint-Augustin.

Niet iedereen heeft daar behoefte aan. Er is een reisorganisatie wier missie het is hun klanten ‘onvergetelijke ervaringen te bieden door te reizen zonder verwachtingen’. Jij hoeft alleen aan te geven hoe lang je weg wilt en met hoeveel personen, zij plannen de vakantie. ‘Wat je precies gaat zien, eten of doen, ligt nog open,’ ronkt de tekst op de website. ‘Vanaf nu is elke ontdekking een wauw-moment, zelfs de kleinste. Geen plannen, gewoon keihard genieten.’ Geef het onverwachte een plek in de agenda en gij zult onbevangen op reis gaan.

En vergeet ook dat andere toverwoord van de moderne reiziger niet: serendipiteit, wat zoiets betekent als het vinden van iets terwijl je eigenlijk op zoek was naar iets anders. ‘Serendipity is the best travel guide,’ aldus Patricia Schultz, auteur van 1000 Places to See Before You Die. Is dat zo? Moet je toevallige ontdekkingen hoger aanslaan dan geplande bezoeken? En is onbevangenheid, blanco het buitenland betreden, totaal niets weten van wat je gaat zien en meemaken, te verkiezen boven voorbereid vakantie vieren?

Ik was al een paar keer in Parijs geweest, lang voordat ik Mort à credit las. Of ik eerder door de passage Choiseul heb gelopen weet ik niet meer, vast wel, de nog ongeveer twintig overgebleven 19de-eeuwse passages zijn een bezienswaardigheid en stuk voor stuk historische monumenten. Maar mocht dat het geval zijn geweest, dan was het bezoek me niet bijgebleven. Wat het zeker wel deed toen ik er met Céline in mijn hoofd heen ging. Toen maakte het pas indruk − ik had geloof ik zelfs een ‘wauw-moment’ − en nu, acht jaar later, doet het dat nog steeds. Ik heb het boek erbij gepakt en ben weer terug in Parijs − zowel in dat van nu als in dat van rond 1900.

Dus nee, ik geloof niet zo in onbevangenheid. En in serendipiteit evenmin. Je haalt nu eenmaal meer uit een vakantie (of reis, zo je wilt) wanneer je meer van je bestemming af weet. Door je in te lezen over het reisdoel, je te verdiepen in de geschiedenis van een bepaalde plaats, en door kennis te verwerven van de lokale zeden en gewoonten, bewerk je als het ware de akker van je hersenen. Je ploegt, bemest en egt, opdat de bodem zo vruchtbaar mogelijk is en de zaadjes (de daadwerkelijke reiservaringen) er kunnen ontkiemen. Zodat je niet direct vergeet wat je gezien hebt — leuk, een overdekte winkelpassage, interessant, dat ie in 1826 gebouwd is — maar nog jaren later herinneringen oogst.

Bijkomend voordeel: lezen over je reisbestemming stimuleert de voorpret. En laat dat nu net de belangrijkste fase zijn in de vakantiebeleving, hebben studies aangetoond. Toerisme-expert Jeroen Nawijn onderzocht in 2010 het geluksgevoel van duizend vakantiegangers en vijfhonderd thuisblijvers, en concludeerde dat de grootste piek vóór de vakantie zit. In het uitkijken náár, dus. Ook Jessica de Bloom, die in 2012 promoveerde op de beleving voor, tijdens en na een reis en haar wetenschappelijke inzichten vertaalde in het boek De kunst van het vakantievieren, benadrukt: beleef voorpret. En in het onlangs verschenen boekje How To Be A Better Tourist van Johan Idema is een van de 28 lemma’s gewijd aan ‘pre-vacation happiness’.

Passage de Choiseul in Parijs. Beeld Alex Cretey Systermans

Theoretisch gezien zou je de voorpret kunnen verhogen en de ervaringsakker bewerken door middel van reisgidsen, Tripadvisor en geschiedenisboeken. Maar op Tripadvisor worden geen verhalen gedeeld over de geur in de Parijse passages rond 1900, laat staan over de intriges tussen de kleurrijke bewoners. Een reisgids van Napels vertelt je wel waar de Rione Luzzatti is, en als-ie up-to-date is, ook dat de troosteloze achterstandswijk het decor vormt van Elena Ferrantes Napolitaanse romans, maar is niet in staat je de strenge sociale controle die er heerst te laten voelen. Diezelfde reisgids bevat een lemma over de Napolitaanse maffia, natuurlijk, maar hoe die precies in z’n werk gaat, hoe de maffia infiltreert in het leven van alledag, en dat ook maffiosi ‘gewone’ mensen zijn met gevoelig- en onhebbelijkheden, dat lees je in De geniale vriendin (of in een van de daaropvolgende delen van Ferrantes’ vierluik). En hoewel ik eindexamen gedaan heb in de Napoleontische oorlogen die begin 19de eeuw in Rusland werden uitgevochten, begonnen die pas los te komen van hun sprookjeskarakter (er was eens, lang, lang geleden...) toen ik Lev Tolstojs Oorlog en vrede las.

Een goede roman − die zich afspeelt op een gedefinieerde locatie − kan een rijker, gelaagder beeld van een gebied en het karakter van zijn inwoners geven dan welke andere bron ook. En misschien zelfs dan wanneer je er heen gaat. ‘Go residential,’ tipt Idema in How To Be A Better Tourist, bezoek woonwijken buiten het centrum, ga op supermarktsafari. 

Het is een wens van steeds meer vakantievierders, leven als een local   maar lang niet altijd haalbaar. Omdat er geen tijd voor is; de meeste mensen hebben nu eenmaal een maximum aantal vakantiedagen. Omdat je niet weet waar je zijn moet. Omdat je de taal niet spreekt. Omdat het te gevaarlijk is. Of omdat het leven van de plaatselijke bevolking −  je zien te redden in een sloppenwijk, bijvoorbeeld, of van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat rijst telen − helemaal niet zo leuk is voor een toerist.

Op die bijna echte lokale ervaring − in een geconcentreerde, toegankelijke en gestileerde vorm − heb je een grotere kans in de literatuur. Moth Smoke van Mohsin Hamid biedt waarschijnlijk meer inzicht in het leven van de gemiddelde inwoner van Lahore dan wanneer je er een paar dagen logeert in een Airbnb. Als je The Goldfinch van Donna Tartt leest, kom je samen met de hoofdpersoon terecht in de dorre, geïsoleerde en eindeloos uitstrekkende voorsteden van Las Vegas waar geen toerist ooit komt, ver van alle glitter en glamour vandaan. Daar wonen de mensen die in de casino’s achter de bar staan, de grote hotels schoonmaken, de drugs dealen.

Een vriendin vergeleek het lezen van literatuur ‘op locatie’ met couchsurfen, het overnachten bij mensen van over de hele wereld die een gratis slaapplek ter beschikking stellen. De host neemt de gast op sleeptouw door zijn of haar woonplaats en introduceert hem bij zijn of haar vrienden, waardoor de couchsurfer een glimp opvangt van het leven dat de gastheer of -vrouw leidt. Soms is de logeerplek zelf al genoeg voor die onvergetelijke ervaring: dezelfde vriendin had onlangs een jongen uit Hongkong te gast, die minutenlang onbeweeglijk in haar tuinstoel had gezeten. ‘Ik ben nog nooit in een Europese achtertuin geweest’, zei hij ontroerd.

Maar een goede roman kan dezelfde ervaring bieden, en meer, én zonder dat je op een slecht matrasje hoeft te liggen of ongemakkelijke gesprekken moet voeren. Kees van Beijnums De oesters van Nam Kee had die Chinees óók een tijdje in Amsterdam-West kunnen laten logeren, en dan kreeg-ie er een spannend verhaal bij bovendien. Mort à credit liet mij crashen op de bank van Louis-Ferdinand Céline in de passage Choiseul, en in een voorstad van Las Vegas deelde ik de couch noodgedwongen met Theo en Boris uit The Goldfinch, die er druggy en dronken op in slaap vielen.

En dus dringt de vraag zich op − zeker in een tijd waarin toerisme en vliegreizen met steeds meer scepsis bekeken worden − of het überhaupt nog nodig is om op reis te gaan, als er boeken zijn die de ervaring ter plekke beter kunnen overbrengen dan een fysiek verblijf. Natuurlijk mis je de geuren, smaken en temperaturen die je ruikt, proeft en voelt als je er zelf heen gaat. Maar je krijgt er wel een intense beleving voor terug. Een inkijkje in een leven dat niet het jouwe is. Interessante karakters, die je niet zo snel zou tegenkomen. Een dieper begrip van de geschiedenis van een streek, stad of land. Mooie zinnen. Een goed verhaal. Dus bezoek die roman. Lees op reis.

Passage de Choiseul in Parijs. Beeld Alex Cretey Systermans
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.