Waarom het eerste Documenta 14 in Athene 'een puinhoop van werken' is

Kunstmanifestatie Documenta opent voor het eerst niet in het Duitse Kassel, maar in Athene. Het is een allegaartje van kunstenaars en stijlen. Meerstemmigheid, noemt Documenta dat zelf. Of is het gewoon een puinhoop?

In Artist Book van Daniël Knorr wordt afval tussen de bladzijden van zijn eigen catalogus geperst. Beeld Getty Images

Zó danst de Griek: armen wijd, de ogen geloken, in zichzelf gekeerd. Een beetje achterover hangend, alsof de zwaartekracht te hard trekt. Hij valt op zijn knieën, veert weer overeind, schopt in de lucht; dromerig maar ook een tikje agressief.

We zijn in Athene, tot zover klopt het plaatje. Alleen: dit is geen besnorde Griek in een toeristencafé en bovendien is het een zij. Danseres en choreograaf Alexandra Bachzetsis, dansend in een te wijd herenkostuum op het podium van het theater van Piraeus. Wij, een handjevol bezoekers, zitten op dat podium bij elkaar gepropt en krijgen op intieme afstand een Griekse show voorgeschoteld - dans, zang, een medley van Griekse schlagers - die ook geregeld iets héél anders is. Gekronkel in latex op surfmuziek, fitness-achtige gevechten en tijdens het slotstuk gaat het achterdoek omhoog en kijken we de lege theaterzaal in. Een ongrijpbaar stuk, nationalisme en satire ineen.

De performance van Bachzetsis was een hoogtepunt tijdens de eerste dagen van Documenta in Athene. Pardon, Athene? Voor het eerst opent 's werelds grootste, vijfjaarlijkse kunstevenement niet in het Duitse slaapstadje Kassel, waar het sinds 1955 gehouden wordt, maar in de Griekse hoofdstad. Vanaf 10 juni gaat dan alsnog in Kassel een tweede deel van start. Documenta was altijd al een evenement van grote cijfers en is dat dus nu ook nog eens op twee plaatsen. 160 kunstenaars; alleen al in Athene 40 locaties; een team van 7 curatoren. Budget: 37 miljoen euro. En dat alles in het straatarme, door crisis op crisis geplaagde Athene - het is niet zo raar dat er veel scepsis was in Griekenland en daarbuiten. Wat was dit voor ramptoerisme? Wat bezielde de Poolse artistiek directeur van Documenta 14, Adam Szymczyk, wel niet?

Symboliek

De symboliek ligt in Athene in elk geval voor het oprapen. Loop je op straat, dan duikt vanuit elke ooghoek steeds het Parthenon in de steigers op. Een performance van het dansduo Prinz Gholam, op verschillende plaatsen rond de Akropolis uitgevoerd, krijgt lading door het decor van strakblauwe lucht en de eeuwenoude zuilen, afbrokkelend en wel. Athene is de bakermat van de westerse beschaving, maar ook het afvoerputje dat het afgelopen decennium verstopt raakte. Szymczyk, die als curator een uiterst politieke agenda heeft, zag een kans. Juist waar zo veel problemen samenkomen valt volgens hem iets nieuws te ontdekken, iets te leren vooral. 'Learning from Athens' werd het motto voor de hele Documenta, waarbij 'Athens' synoniem is voor 'crisis'. En nu loopt het publiek de komende maanden van museum naar haven, van relbuurt Exarcheia naar het chique Kolonaki, om daar iets te leren. Wat?

Documenta 14: Learning from Athens
Athene: t/m 16/7, Kassel: 10/6-17/9

www.documenta14.de

De musea

Eerst maar eens de musea in. Hoofdlocaties zijn het private Benaki museum en het EMST, het nationaal museum voor hedendaagse kunst dat in zichzelf een Grieks drama was - jarenlang was het dicht wegens geldgebrek en bestuurlijk gekonkel. Het Documentageld in aantocht deed de deuren vorig jaar opengaan, alleen niemand weet voor hoe lang.

Waar te beginnen? Bij de zaal vol imposante maskers van de 'indigenous' Canadees Beau Dick? Bij de Oostenrijker Lois Weinberger, die het stuk land van zijn familie afgroef en al het gevondene als archeologische vondsten presenteert? Bij de Sámi Art Group uit Noorwegen, die in de jaren zeventig een nieuwe vlag voor de oorspronkelijke bevolking ontwierp? Avontuurlijk is het wel, al die tamelijk tot volslagen onbekende kunstenaars uit alle uithoeken van de wereld. Alleen die namen en de titels zijn bij wijze van toelichting op de vloer geplakt (handig te fotograferen), met soms een summiere toelichting: verdiep je er maar in. In het Benaki Museum gaat het er al net zo eclectisch aan toe. Op de binnenplaats staat een prachtige sculptuur, van de Irakees Hiwa K., een trap leidend naar een verdiepinkje van slechts één eenpersoonsbed groot. Binnen hoppen we weer van de geschiedenis van Congo in 101 schilderijtjes in magisch-naïeve stijl van de populaire kunstenaar Tshibumba Kanda Matulu naar een video uit 2000 over interseksualiteit, man noch vrouw zijn.

De maskers van Beau Dick.
De imposante maskers Atlakim van de Canadees Beau Dick. Beeld Getty Images

Er is lijn noch consistentie. In Documenta-taal heet dat 'meerstemmigheid'. Je zou ook kunnen zeggen: een puinhoop. Een puinhoop van werken die allemaal het bekijken waard zijn, dat wel, maar zonder idee van waarom nu, waarom hier en waarom bij elkaar. De twintig jaar oude installatie Live and Die like Eva Braun van de Israëlische Roee Rosen is een satirisch werk met tekst en beeld over de laatste dagen van Adolf Hitlers vriendin. Daarna was de overstap naar een pastorale schilderijenreeks uit Kasjmier in de zaal ernaast gewoon... onmogelijk. Even naar buiten dan maar, ademhalen op de bulderende, oudste en goorste weg van Athene: Pireos Straat.

Alles wordt hier opgestapeld. Typisch Documenta zoals we dat de afgelopen jaren hebben gezien, alleen dit keer nóg verwarrender. 'Ik weet dat ik niets weet' werd Socrates al geciteerd tijdens de persconferentie. Dat tekent de nieuwsgierigheid en openheid. Maar het heeft ook iets makkelijks; met zo veel curatoren zou er toch ook samenhang gevonden moeten kunnen worden? Na drie jaar reizen, studeren, schrijven, boeken en tijdschriften uitgeven en met kunstenaars samenwerken (de Nederlandse kunsthistoricus Hendrik Folkerts, lid van het curatorenteam beschrijft tijdens een kort gesprek hoe fantastisch de mogelijkheden zijn die Documenta daartoe biedt) lijkt het inrichten van deze grote hoofdtentoonstelling iets wat, o ja, ook nog moest gebeuren.

Live and Die as Eva Braun van Roee Rosen.

Nieuwe wegen inslaan

Het kán wel. Bijvoorbeeld op de kunstacademie van Athene, ook een hoofdlocatie, waar leerprocessen en kennis opdoen toch voor iets van een rode draad zorgen. Bovendien is het fijn om ineens op een school rond te lopen, met blowende Griekse studenten en schildersezels in de gang geparkeerd. De soms al te klinische Duitse tentoonstellingsmachine legt het hier af tegen de praktijk van alledag. Ook mooi is de expositie in het Conservatoire, een modernistisch gebouw uit 1959, waar begrippen als geluid, muzieknotatie en improvisatie zorgen voor samenhang. In vitrines wordt het improvisatie-orkest Scratch Orchestra van Cornelius Cardew uit jaren zeventig opgediept, er draait een korte film met opnamen van jongeren in trance tijdens een optreden (van Ben Russell) en wordt er gemusiceerd op tot instrument omgebouwd meubilair. Er hangt een sfeer van zoeken, uitproberen, nieuwe wegen inslaan. De zintuigen aanspreken in plaats van het intellect.

Natuurlijk volg ik graag het advies van Adam Szymczyk: verken deze Documenta buurt voor buurt, van de grote musea naar de steegjes en de pleinen. Daar is de ene week een toespraak te horen, de andere week een muziekstuk, wordt eten gekookt voor vluchtelingen, klinkt kikkergekwaak uit tientallen luidsprekers in een park. De vraag die zich tijdens die tocht opdringt is niet: wat leren we (want we weten dat we niets weten, weet u nog?) maar: waar eindigt dit?

Te paard naar Kassel

Van de ene Documenta-stad naar de andere: afgelopen zondag vertrok een gezelschap paarden en hun berijders voor een tocht van 3.000 kilometer dwars door Europa, van Athene naar Kassel. The transit of Hermes heet het werk van Brit Ross Birrell, naar de Griekse god van de berichten en de handel, en naar één van de deelnemende paarden. De tocht duurt 100 dagen en gaat over oude 'vagabond trails' door Griekenland, Macedonië, Servië, Kroatië, Slovenië, Oostenrijk en Duitsland.

Te paard naar Kassel. Beeld AFP

Want over deze Documenta waait de geur van eindigheid. Het einde van het fenomeen zoals dat nu gevormd is. Dat begon twintig jaar geleden, toen in 1997 de Française Catherine David de wat belegen, zeer wit-westerse Documenta openbrak met kunst uit, vooral, de Arabische wereld. De Nigeriaanse curator Okwui Enwezor zette in 2002 het postkolonialisme als onderwerp op de kaart, het echtpaar Ruth Noack en Roger Buergel betrok in 2007 ook historische kunst uit onderbelichte gebieden erbij. En Documenta ging zich als een politieke beweging uitbreiden, met seminars en publicaties ruim voor- en na het evenement. In Szymczyk-jargon: een continuüm. De teams werden groter, de ambities en de pretenties evenzeer - kunst als antidotum voor repressie, als redder van de wereld. En nu gebeurt iets opmerkelijks: deze Documenta 14 viert het particuliere, het kleine verzet tegen onrecht en protest via de culturele weg én het zoekt het op de plek waar het gebeurt. Maar in zijn kolossale omvang en de weigering om het ene boven het andere te stellen is Documenta ook één grote gladstrijker, die alles naast elkaar plaatst: van inuït tot Syrische vluchteling.

Documenta laat daardoor de geweldige kans die 'Athene' biedt liggen: had Documenta zich veel meer of uitsluitend gericht op déze plek, dan hadden we wellicht iets kunnen leren van Athene. In elk geval meer dan die open deuren over 'meerstemmigheid' en 'meerlagigheid' die nu voortdurend tegenover elkaar staan te tochten.

Documenta is een monstrum geworden dat niet meer kan krimpen, alleen nog maar kan opzwellen. 'De tijd van afscheid is gekomen / laten we schoon schip maken' zou nog wel eens het beste advies kunnen zijn, geleerd uit een Griekse tranentrekker. Gezongen op een podium in Piraeus tijdens een voorstelling vorige week. Documenta kan van zichzelf leren.

De sculptuur One Room Apartment van de Irakees Hiwa K.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden