OorlogsboekenHet Achterhuis

Waarom het dagboek van Anne Frank ons nog altijd doet huiveren

Aan de vooravond van de viering van 75 jaar bevrijding bespreekt Onno Blom acht literaire boeken die het beeld van de Duitse bezetting in Nederland hebben bepaald. Vandaag het eerste, uitgegeven in 1947: Het Achterhuis van Anne Frank. 

Beeld Studio V

Vlak na de bevrijding kon Otto Frank niet voorzien dat het dagboek dat zijn jongste dochter Anne als 13- en 14-jarige had bijgehouden tussen 12 juni 1942 en 1 augustus 1944 het beroemdste boek uit de moderne Nederlandse literatuur zou worden.

Otto Frank, zijn gezin – moeder Edith en hun dochters Margot en Anne – en nog vier Joodse onderduikers hadden zich twee jaar en dertig dagen verscholen in het achterhuis van zijn kantoor aan de Prinsengracht 263 in Amsterdam. Hij was de enige die de oorlog overleefde. 

In de zomer van 1945 kreeg hij in handen wat na de inval van de Sicherheitsdienst op 4 augustus 1944 verspreid over de vloer van het achterhuis was gevonden: een rood-wit geruit poëziealbum, een schriftje, een stapeltje losse vellen en een kasboek met ‘Verhaaltjes en gebeurtenissen’.

Het moeten hartverscheurende uren zijn geweest, toen vader Otto zich terugtrok om de intiemste gedachten van zijn dode dochter te lezen. Uit de papieren selecteerde hij ‘het wezenlijke’ om aan zijn naasten te laten lezen. Bovendien probeerde hij uitgevers te interesseren voor het dagboek.

Niet in de laatste plaats omdat Anne op 11 mei 1944 aan haar imaginaire penvriendin Kitty had geschreven: ‘Je weet allang dat m’n liefste wens is dat ik eenmaal journaliste en later een beroemd schrijfster zal worden.’ En: ‘Na de oorlog wil ik ieder geval een boek getiteld Het Achterhuis uitgeven.’

Otto Franks pogingen het dagboek te publiceren waren tevergeefs. Pas toen de historicus Jan Romein op 3 april 1946 in Het Parool schreef dat hij het typoscript niet had kunnen wegleggen en na lezing, ’s nachts, verwonderd was dat het licht nog brandde, dat er nog brood en thee te krijgen was, dat hij geen vliegtuigen hoorde ronken en dat er geen soldatenlaarzen klonken op straat – pas toen meldde zich een uitgever.

Contact gaf Het Achterhuis uit in 1947. Het werd alom gunstig besproken. Jaap Meijer vond het dagboek aangrijpend, J. Presser noemde het ‘een wonder’ en volgens Jeanne van Schaik-Willing was Anne ‘het symbool van haar soortgenoten, die door de Duitsers zijn vermoord’.

In Anne was een echte schrijver schuilgegaan die met inzicht, humor, eerlijkheid en brille haar dromen en gedachten had opgetekend, de spanningen tussen de onderduikers, de liefde voor haar vader, de lastige verhouding tot haar moeder, de sluimerende verliefdheid op de jonge onderduiker Peter en de wurgende angst voor ontdekking.

Zondagavond 9 april 1944: ‘Stappen in huis, privé-kantoor, keuken, dan… onze trap, niemand ademde nu hoorbaar, acht harten bonkten, stappen op onze trap, dan gerammel aan de draaikast. Dit moment is onbeschrijflijk.’

De eerste druk uit 1947.

Toch was het succes niet meteen overweldigend. Aan het eind van de jaren veertig wilden veel lezers de oorlog liever vergeten dan herinneren. Pas na de Engelse en Duitse vertaling, de toneelbewerking, verfilming en het succes in Amerika werd het dagboek van Anne Frank wereldberoemd. Inmiddels zijn er tientallen miljoenen exemplaren van het boek verkocht.

Anne Frank is uitgegroeid tot icoon van de Holocaust. Haar dagboek laat de mensen zien wat het betekent om vervolgd te worden om wie je bent, te moeten onderduiken en naar de ondergang te worden gevoerd. Want dát doet je nog altijd bij elke zin huiveren: dat je weet hoe het haar is vergaan ná het laatste woord dat ze schreef.

De onderduikers in het achterhuis werden verraden – door wie, daarover wordt nog altijd gespeculeerd. Na de overval op 4 augustus 1944 werden zij via Judendurchgangslager Westerbork gedeporteerd naar vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. Daar werd moeder Edith op 6 januari 1945 vergast.

Anne en Margot werden in de herfst van 1944 op transport gezet naar Bergen-Belsen. De gevangenen in het overvolle kamp werden geteisterd door honger, kou, mishandeling en ziekte. Een paar maanden voor het eind van de oorlog, de exacte datum is onbekend, stierven beide uitgeteerde zusjes tijdens een tyfusepidemie.

Het dagboek van Anne Frank, een sprankelend Joods pubermeisje dat werd vermoord, maakt ten diepste duidelijk dat de mens nooit helemaal te vertrouwen is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden