ESSAY

Waarom heeft David Beckham een schilderij als tatoeage?

De nimf en de bunny

Hij heeft het meest gefotografeerde lichaam van deze tijd. Rijst de vraag waarom David Beckham een schilderij van een verguisde 19de-eeuwse Franse schilder als tatoeage heeft. Wat is de link tussen toen en nu?

De tatoeage van David Beckham, te zien in een campagne van kledingconcern H&M. Foto David Beckham Bodywear S/S 2015 campagne H&M

Deze zomer was het weer zover: het bovenlichaam van David Beckham werd paginagroot in de Engelse tabloid The Daily Mail afgebeeld - naakt, op een onderbroekje na, precies zoals de afgelopen jaren zo vaak in modereclames te zien is geweest.

De krant nam de 40ste verjaardag van de ex-voetballer als aanleiding om diens tatoeages nog eens uit te lichten. Veertig heeft Beckham er inmiddels, verdeeld over zijn borstkas, armen, benen en rug. Allemaal hebben ze 'een persoonlijke betekenis', ze herinneren hem aan belangrijke mensen in zijn leven.

Zo zou het bij nummer negentien, te vinden op Beckhams linkerbovenarm, gaan om een ode aan zijn vrouw Victoria. Het toont een halfnaakt paartje dat rechtop door de wolken vliegt. De man bezit grote krachtige engelenvleugels, de vrouw heeft een paar kleinere vlindervleugeltjes; ze heeft zich met gesloten ogen in de beschermende armen van de man gelegd. Hij wijst naar de hemel, waarnaar ze beiden opstijgen.

Lijkt niet

Volgens The Daily Mail is de afbeelding gebaseerd op een schilderij van de 15de-eeuwse schilder Francesco Francia. Of Beckham dat ook zo heeft gezegd, is niet bekend. Kort googelen laat direct zien dat deze afbeelding in niets lijkt op het werk van de Renaissance-schilder. De tatoeage, zo hebben andere media terecht geschreven, is gebaseerd op het schilderij Psyché et l'amour (1889) van de Franse schilder William-Adolphe Bouguereau.

De verwarring over de herkomst is begrijpelijk. Bouguereau is niet bepaald een alom bekende kunstenaar te noemen. Zijn reputatie in de kunstwereld is zelfs nogal omstreden. 'Academische schilders', zo worden kunstenaars als hij nu meestal genoemd. Het is nogal een negatief beladen term; hij geeft aan dat deze kunstenaars eind 19de eeuw, een periode van artistieke vernieuwing, verbeten vasthielden aan oude tradities. Nog kritischer is Salon-schilders, omdat ze in de Parijse Salon exposeerden - een term die vooral synoniem is voor burgerlijkheid en slechte smaak.

Dus waarom kiest een hedendaags 'stijlicoon' als Beckham dan toch voor deze Bouguereau - en niet voor een schilder uit de veel meer gewaardeerde Renaissance? Dat kan omdat de keuze voor een tatoeage niet alleen maar persoonlijk is. Het lichaam van Beckham toont hoe beelden uit de hoge cultuur via onverwachte wegen in de populaire cultuur kunnen terechtkomen.

Inspiratiebron

Meerdere musea besteden aandacht aan de doorwerking van academische schilders in de populaire cultuur. In 2016 maakt het Fries Museum een tentoonstelling van de Fries-Engelse schilder Laurens Alma-Tadema, en beschrijft op de website specifiek diens betekenis voor de populaire cultuur. Alma-Tadema werd rond 1900 in Engeland rijk en beroemd met dagelijkse taferelen uit de Romeinse Oudheid. In de kunstwereld werd zijn werk decennialang vergeten, maar het leefde voort als bron van inspiratie voor decorbouwers en regisseurs van films, zoals in Cleopatra (Cecil B. DeMille, 1934) en Ben-Hur (William Wyler, 1959).

In 2010 werd in het Musée d'Orsay de invloed van de Franse schilder Jeon-Léon Gérôme laten zien. Die werd eind 19de eeuw populair dankzij zijn schilderijen van taferelen uit de Oudheid en de Oriënt. Zijn spectaculaire verbeelding van gladiatoren in de arena en christelijke martelaren die voor de leeuwen werden geworpen, diende na 1900 regelmatig als voorbeeld voor de filmindustrie. Nog in 1999 diende Gérôme voor regisseur Ridley Scott als inspiratie voor de film Gladiator.

William-Adolphe Bouguereau. Psyche et l'Amour (1889).

Tussen klassieke kunst en moderne beeldtaal

In feite zou je Bouguereau een soort schakel tussen de oude klassieke kunst en de moderne beeldtaal kunnen noemen. De schilder was eind 19de eeuw een van de bekendste namen van de Europese kunst. Hij werd rijk met honderden doeken van vooral mooie jonge vrouwen, naakt of gekleed, maar altijd extreem geïdealiseerd. Hij zag zich als een soort vaandeldrager van de klassieke kunst, die in tijden van snelle modernisering de schildertraditie levend hield.

Bouguereaus stijl is niet te begrijpen zonder de felle strijd die destijds in de kunstwereld werd gevoerd - een strijd die ook nu nog onze opvattingen over kunst bepaalt. Bouguereau en andere academische schilders reageerden op de opkomst van nieuwe stromingen, zoals het impressionisme, die de oude regels juist opzij wilden zetten. De academische schilders probeerden met allerlei nieuwe effecten de oude traditie voor een breed publiek aantrekkelijk te houden. Bouguereau maakte zijn naakte vrouwen daarom net wat erotischer, zijn techniek net wat spectaculairder, de handelingen net wat sentimenteler dan zijn respectabele voorgangers dat deden.

Kort na Bouguereaus dood in 1905 was de belangstelling hiervoor in de kunstwereld echter radicaal voorbij. In kunstboeken uit die tijd zijn schilders als Bouguereau, Alma-Tadema of Gérôme nauwelijks meer te vinden. De enige reden om hen nog te noemen was als slecht voorbeeld: een groot deel van de 20ste eeuw werd hun werk als de ergst mogelijke kitsch gezien. De impressionisten en hun navolgers, Bouguereaus tegenstanders, werden de nieuwe maat der dingen.

Tweede leven

Veel minder bekend is echter dat hun werk een tweede leven kreeg in een geheel ander cultuursegment. Een 'mooie dood' sterven de academische kunstenaars, zegt Côme Fabre, conservator in het Musée d'Orsay in Parijs. Hun formules pasten niet meer in de kunstwereld, maar ze kwamen wel in de populaire cultuur terecht. Al eind 19de eeuw werden ze afgedrukt op talloze reproducties en ansichtkaarten. Begin 20ste eeuw werkte hun esthetiek door in de opkomende fotografie en film, vooral in Amerika. Terwijl de museale beeldende kunst steeds meer een zaak van een elite werd, namen deze kunstvormen de rol over om een breed publiek te bereiken.

De aansluiting van Bouguereau bij de populaire cultuur was opnieuw te zien toen hij vanaf de jaren tachtig gaandeweg terugkeerde in de belangstelling van de kunstmarkt. Niet voor niets begon een reeks sterren uit de Amerikaanse entertainmentwereld, Sylvester Stallone, Michael Jackson, Mel Gibson en Demi Moore, hem te verzamelen. Gewoonlijk werd verklaard dat deze sterren 'nieuwe verzamelaars' waren, en dus kunst kozen die niet te ingewikkeld was en waarvan verwacht werd dat de prijzen ervan zouden gaan stijgen.

Maar deze praktische verklaring gaat voorbij aan de affiniteit die al vanaf begin 20ste eeuw bestaat tussen de Franse academische schilderkunst en de Amerikaanse entertainmentwereld. Spektakel, sentiment en perfect gevormde lichamen; dat wat kitsch was voor de kunst, is in dit domein juist de standaard geworden.

Geen internet, niet gekend

De afgelopen tien jaar heeft de verspreiding van het werk van Bouguereau een nieuwe dimensie aangenomen. Om op Beckhams arm te landen was er namelijk nog wel één cruciale stap nodig: de opkomst van het internet. Zonder het internet zou Beckham de Psyché et l'amour, dat al snel naar Australië verdween en daarmee uit het zicht van de kunstwereld, waarschijnlijk niet hebben gekend.

De laat-19de-eeuwse academische schilders profiteren als geen ander van het internet, zegt kunsthistoricus Peter Trippi, voorzitter van de Association of Historians of Nineteenth-Century Art. In de 20ste eeuw moesten schilders als Bouguereau de goedkeuring van museumconservatoren krijgen om te worden getoond. Dat is nu volledig veranderd, door de opkomst van grote online-archieven en weblogs waar particulieren hun eigen voorkeuren tonen. 'Je kunt bijna alles online zien', zegt Trippi, 'en als je het maar vaak genoeg ziet, vind je het niet meer choquerend, vreemd of verboden.'

De hoogste museale waardering heeft internet Bouguereau niet opgeleverd, maar hij heeft nu wel het brede podium dat hij altijd op het oog had - al is dat vaak anoniem. Van de schilder worden op eBay meer reproducties aangeboden dan van Manet, de 'aartsvader van het impressionisme'. Zijn werk is te vinden op iPhone-hoesjes tot op T-shirts. Uiteindelijk zijn er verschillende populaire bewerkingen van zijn werk ontstaan. Via de getatoeëerde liefdesboodschap op de bovenarm van David Beckham heeft Bouguereau zijn grootste publiek ooit; diens lijf is zonder twijfel het meest gefotografeerde mannenlichaam van deze tijd.

Beckhams tatoeerder heeft het originele werk van Bouguereau echter wel een beetje moeten aanpassen. Op het oorspronkelijke doek is de vrouw naakt, op Beckhams tattoo bedekt een stukje stof haar schaamstreek. Het is de ironie van de terugkeer van Bouguereau: de gewoonten van de academische kunst zijn voor een hedendaags publiek inmiddels zo onbekend, dat Beckham de volledige naaktheid net te aanstootgevend zou hebben gevonden.

De nimf en de bunny

Dit artikel is een bewerking van een hoofdstuk uit het boek De nimf en de bunny. De wonderbaarlijke reis van een schilderij van kunst naar kitsch en weer terug van Merlijn Schoonenboom (24,99 euro) dat op 15/10 bij uitgeverij Atlas Contact verschijnt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.