Interview Gerrit Jan Wolffensperger

Waarom Gerrit Jan Wolffensperger verzweeg dat hij de zoon is van verzetsman Gerrit van der Veen

Tot enkele jaren geleden verzweeg Gerrit Jan Wolffensperger dat de beroemde Amsterdamse verzetsheld Gerrit van der Veen zijn vader was. Als D66-politicus ‘wilde ik niet de indruk wekken dat ik die status aan iemand anders ontleende’. Tot hij werd benaderd voor een documentaire.   

Gerrit van der Veen Beeld Privé-archief

‘Mijn moeder drukte me op het hart dat ik niet van de daken mocht schreeuwen dat ik de zoon was van Gerrit van der Veen’, zegt Gerrit Jan Wolffensperger. ‘Terwijl ik op de Gerrit van der Veenstraat naar school ging.’

Wolffensperger is een kind uit de relatie tussen Guusje Rübsaam en Gerrit van der Veen, een van de leiders van het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Van der Veen, die getrouwd was met Louise van der Chijs, werd in 1944 in de Kennemerduinen door de Duitsers gefusilleerd. Twee maanden later werd Wolffensperger geboren. ‘Mijn vader was voor mij een mythe in plaats van een mens’, zegt Wolffensperger (74) tijdens een interview bij hem thuis in Amsterdam.

Tot zijn zeventigste heeft Wolffensperger, die de achternaam van zijn stiefvader draagt, zich ‘spastisch afgehouden’ van de rol van zijn vader in de Tweede Wereldoorlog. Dat veranderde nadat hij werd benaderd door documentairemakers Anita van Ommeren en Pauline Senn. ‘Zij vonden het vreemd dat er geen documentaire over mijn vader bestond. Toen dacht ik: ja, da’s waar.’ Wolffensperger verleende zijn medewerking aan ‘Gerrit van der Veen’, de documentaire die 4 mei op NPO 2 bij Omroep Max wordt uitgezonden.

Vernietigen persoonsgegevens 

Van der Veen (1902-1944) was beeldhouwer en raakte in die hoedanigheid betrokken bij het verzet. Hij weigerde lid te worden van de Kultuurkamer, een door de Duitsers opgezet instituut dat ten dienste stond van nationaal-socialistische propaganda.

De belangrijkste daad van zijn vader, zegt Wolffensperger, was het opzetten van de Persoonsbewijzencentrale in 1942. Deze organisatie vervalste 80 duizend persoonsbewijzen voor onderduikers. De juiste persoonsgegevens waren echter nog steeds te vinden in centrale bevolkingsregisters. Om die informatie te vernietigen stak een verzetsgroep onder leiding van Van der Veen op 27 maart 1943 het Amsterdamse bevolkingsregister in brand.

De verzetsgroep vertrok vanaf de Prinsengracht, vanuit het huis van Guusje Rübsaam, Wolffenspergers moeder. ‘Zij merkte dat ze de lonten waren vergeten. Vervolgens heeft ze die in haar fietstas geflikkerd, en is ze hard achter het groepje aan gefietst. Mijn moeder was ook zeer dapper.’

Op 2 mei 1944 ging het mis. Om vrienden te bevrijden pleegde Van der Veen een overval op het Huis van Bewaring aan de Weteringschans in Amsterdam. Van der Veen werd daarbij in zijn rug geschoten, met een dwarslaesie tot gevolg. Vrienden sleepten hem nog naar een onderduikadres, waar hij een paar dagen later door de Sicherheitsdienst werd gearresteerd. Wolffensperger: ‘Waarschijnlijk heeft iemand in de gevangenis hem verraden.’ Op 10 mei werd Van der Veen gefusilleerd.

Gerrit Jan Wolffensperger Beeld Laila Schoots

Waarom wilde Wolffensperger niets weten van de heldendaden van zijn vader? ‘Ik wilde niet terugkijken, maar vooruit! Mijn eigen carrière vormgeven. Toen ik zelf in de publiciteit kwam, als wethouder van Amsterdam en fractievoorzitter van D66, wilde ik niet de indruk wekken dat ik die status aan iemand anders ontleende.’

Toen Wolffensperger in 1983 als locoburgemeester van Amsterdam een toespraak gaf ter nagedachtenis aan de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister, hield hij een ‘vurige toespraak’ over de leden van het verzet die daarvoor verantwoordelijk waren. ‘Ik ben erin geslaagd de naam van mijn vader daarbij niet te noemen.’

Mythisch figuur

Ook boosheid heeft een rol gespeeld, zegt Wolffensperger. ‘Mijn twee halfzusjes, uit het huwelijk van mijn vader en Louise van der Chijs, waren echt boos. ‘Een held, mooi, maar daar schieten wij niets mee op. Hij heeft ons in de steek gelaten’, zeiden zij. Die boosheid deel ik niet, omdat ik hem nooit heb gekend. Ik baalde wel dat ik altijd hoorde over die mythische figuur Gerrit van der Veen die ik godverdomme nooit gekend of aangeraakt hebt. En ik zou willen weten wat hij ervan zou hebben gevonden wat ik gedaan heb in dit leven.’

In de documentaire spreekt Wolffensperger andere familieleden van Van der Veen, en duikt hij de archieven in. ‘Ik heb veel feitelijke kennis opgedaan. Naarmate de oorlog vorderde had mijn vader een toenemende vorm van doodsverachting, hij werd steeds doldriester. Wat mij intrigeert: hoe is dat zo gekomen?’

Wolffensperger heeft daar een theorie voor. ‘Mijn vader was een verdienstelijk kunstenaar. Hij was een ambachtsman, geen groot vernieuwer. Wellicht is hij de oorlog als een soort kunstwerk gaan zien, als iets waarin hij - meer nog dan in zijn kunstenaarschap - kon uitblinken.’

Van der Veen hield ernstig rekening met het noodlot, zo blijkt uit een brief waarin hij Wolffensperger erkent als zijn zoon, voor het geval dat hem iets overkomt.

Dat bleek zo te zijn. Op de dag van zijn executie schreef Van der Veen nog een brief, ditmaal vanuit zijn cel aan zijn vrouw Louise. ‘Ik ben heel rustig’, schreef hij daarin. ‘Ik heb altijd geweten wat ik waagde, en mag mij dus niet beklagen. Maar ik vind het wel jammer.’

Gerrit Jan Wolffensperger Beeld Privé-archief

Cv Gerrit Jan Wolffensperger

Gerrit Jan Wolffensperger (Amsterdam, 1944) is een voormalig politicus en omroepbestuurder. Na de studies economie en rechten was hij onder meer juridisch commentator van de Volkskrant en fotograaf. Van 1986 tot 1997 was hij Tweede Kamerlid namens D66, de laatste drie jaar als fractievoorzitter. Van 1998 tot 2003 was hij voorzitter van de NOS. Wolffensperger woont met zijn vrouw in Amsterdam.

2doc: Gerrit van der Veen is op 4 mei om 18.55 uur te zien bij Omroep Max op NPO 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden